Terugblik studiereis Letland

Tijdens de studiereis bezochten we 5 bibliotheken in de regio Riga, met als speciaal aandachtspunt de rol die de bibliotheken spelen t.a.v. het beschermen van de democratie en het versterken van de weerbaarheid van burgers.

De kennismaking met het Letse bibliotheekwerk startte met presentaties van en gesprek met vertegenwoordigers van die sector in de Nationale Bibliotheek in hoofdstad Riga: de charismatische directeur van die bibliotheek, de baas en twee medewerkers van het aan de Nationale Bibliotheek verbonden bibliotheekinnovatiecentrum, en een ambtenaar van het Ministerie van Cultuur.

De gespreksonderwerpen:

• wetgeving, strategie, structuur en functies/taken van de bibliotheken
• rol van Letse bibliotheken bij het versterken van de weerbaarheid van burgers en de democratie.

Op verzoek van de Letse collega’s hebben wij t.a.v. het eerste onderwerp een korte presentatie over het Nederlandse bibliotheekwerk gegeven, om vergelijking tussen de 2 landen mogelijk te maken.

Opvallende zaken:

• burgers hebben vanzelfsprekend recht op een bibliotheekvoorziening; gebruik van bibliotheken is in Letland voor iedereen gratis
• Letland heeft sinds juni jl. een nieuwe bibliotheekwet (tot stand gekozen in slechts 2 jaar, wat ze zelf nota bene heel lang vonden)
• ook Letland heeft een bibliotheekstructuur van 3 lagen: landelijk (Nationale Bibliotheek), regionaal (29 bibliotheken met een ondersteunende functie i.p.v. POI’s) en lokaal
• in Letland worden de 1,8 miljoen inwoners bediend door maar liefst 711 openbare bibliotheekvestigingen
• functies en taken komen overeen met die in Nederland
• samen met het Noorse bibliotheekwerk voert de Letse sector een groot project uit om te onderzoeken hoe bibliotheken hun rol t.a.v. versterking van democratie en weerbaarheid kunnen versterken.

Een rondleiding door de Nationale Bibliotheek, bijgenaamd Kasteel van Licht, liet een enigszins megalomaan gebouw zien, met niet al te veel bezoekers. Maar wel meer toegankelijk voor het algemene publiek, waaronder ook kinderen.

Op de tweede dag van de studiereis bezochten we de bibliotheken in Ulbroka (6.000 inwoners), Ogre (24.000 inwoners) en Ikšķile (8.000 inwoners).

Absoluut hoogtepunt: de zeer ruime en fraaie houten, duurzame bibliotheek in Ogre met een circulair electriciteits- en watersysteem. Die bibliotheek is ook speciaal vanwege duurzaamheid, één van de 4 focuspunten van SOOB en BOZH, bezocht en kan als ultiem voorbeeld dienen.

Daar staken de andere 2 bibliotheken wat bleekjes en – hoewel vrij nieuw – gedateerd bij af. Ook de dienstverlening van deze bibliotheken is tamelijk traditioneel met een in onze ogen bijna overdreven trots en nadruk op inmiddels overleden lokale schrijvers en dichters. De nadruk op de Letse literatuur in het algemeen zou heel goed verband kunnen houden met het belang en het beschermen van de eigen cultuur en taal in het licht van de grote buurman.

Ook bijzonder: bibliotheken in Letland hebben zo’n betrouwbare reputatie dat bij crises, zoals recent een stroomuitval in Ikšķile, de burgers vanzelfsprekend naar de bibliotheek gaan.

En er is de overtuiging dat als kinderen de bibliotheek een leuke plek vinden, bijvoorbeeld omdat je er spellen kunt spelen, dan komt het lezen ook wel.

Op de derde en laatste reisdag is de bibliotheek van kuststad Jūrmala (55.000 inwoners) bezocht. Van de buitenkant geen beauty, maar ruim behuisd en mooi gelegen tussen de pijnbomen en onder leiding van veruit de energiekste directeur die we hebben ontmoet.

Indrukken van het Letse bibliotheekwerk:

• wettelijk goed geregeld, ruim gefinancierd, goed georganiseerd, fijnmazige spreiding
• ruime behuizing, maar nog grotendeels traditioneel in bouw, inrichting en dienstverlening
• sterke nadruk op Letse cultuur en lokale geschiedenis (identiteit)
• gedreven, trotse en gastvrije medewerkers met een betrouwbaar imago
• de opleiding tot bibliothecaris is op universitair masterniveau
• nog bezig met het bepalen van de rol bij versterking democratie en weerbaarheid, maar nu al een vanzelfsprekende plek om tijdens crisis heen te gaan.

Bijzondere ervaringen:

• Het viel de Letse collega’s niet gemakkelijk openlijk te praten over de Russische dreiging. In één-op-één-contacten ging dat beter.
• Letse bibliotheken mogen geen in Rusland uitgegeven Russische boeken aanschaffen, terwijl 40% van de Letten Russisch is (waarvan maar een klein kwart het Letse staatsburgerschap heeft en de rest een verblijfsvergunning).
• Letse bibliotheken zijn een vanzelfsprekende plek om naar toe te gaan bij crises, zoals uitval van electriciteit
• Laaggeletterdheid leek niet echt een onderwerp voor de bibliotheken te zijn. En dat terwijl ze in het laatste PISA-onderzoek lager scoren dan Nederland en de op-één-na grootste duikeling hebben gemaakt (weliswaar deels omdat voor het eerste alleen de Letse taal is meegenomen en niet het Russisch).
• Wel maakten ze zich zorgen over nepnieuws en propaganda, vooral vanuit Rusland, waaraan soms ook bibliotheekcollega’s een bijdrage leveren. Zo worden Wikipediapagina’s over bekende Letten vanuit Rusland aangepast en komen zij Russisch gemaakt. Ook andere online informatie wordt aangepast in het voordeel van Rusland. Het behoud van papieren bronnen blijft daardoor essentieel.

Op basis van de ervaringen die tijdens de studiereis in Letland zijn opgedaan, is inmiddels in beide directeurennetwerken besloten meer energie op het focuspunt Democratisch burgerschap te zetten, met name op de randvoorwaarden voor het goed functioneren van de democratie. Onder meer door het faciliteren van vooral kleine ontmoetingen en “schurende gesprekken” tussen andersdenkenden en burgers met verschillende achtergronden en door het leren beoordelen van informatie. Daarbij is in het BOZH gepleit voor gezamenlijk optrekken met institutionele partners in het educatieve, culturele en sociale domein.