Toolkit Digitale diensten voor de jeugd

Begin bij de meerwaarde. Een digitale dienst is nooit een doel op zich, maar een middel om de maatschappelijke opdracht en doelen van de bibliotheek te versterken. 

Stel jezelf bijvoorbeeld deze vragen: 

• Hoe sluit deze dienst aan op de visie en prioriteiten van jouw bibliotheek? 

• Welke concrete verandering verwachten we in de praktijk? Voor wie, in welke setting en met welk effect? 

• Als je de dienst adviseert richting onderwijs: op welke manier ondersteunt het (concept-)kerndoelen van het SLO? 

• Op welke manier verhoudt de dienst zich tot je huidige activiteiten? Welke verandering brengt het concreet aan? 

Wees alert op diensten die vooral aantrekkelijk of vernieuwend ogen, maar inhoudelijk weinig bijdragen aan jullie doelen. 

Niet elke digitale dienst past bij elke jeugdgroep. Beoordeel daarom expliciet voor wie de dienst is ontworpen en wie je er in de praktijk mee bereikt.  

Stel jezelf bijvoorbeeld deze vragen: 

• Voor welke leeftijdsgroep is de dienst ontworpen? 

• Sluiten taalgebruik, vormgeving en inhoud aan bij deze doelgroep? 

• Kunnen kinderen of jongeren de dienst zelfstandig gebruiken, of is begeleiding nodig (en is die begeleiding in de praktijk beschikbaar)? 

• Bereikt de dienst óók kinderen of jongeren die minder makkelijk aanhaken, of vooral de ‘sterke’ gebruikers? 

• In hoeverre moet je digitaal vaardig zijn om de dienst (zelfstandig) te gebruiken? 

Een dienst kan technisch goed werken en er aantrekkelijk uitzien, maar toch ongeschikt zijn voor de doelgroep die je wilt bereiken.  

Bij digitale diensten voor jeugd is extra zorgvuldigheid nodig. Toets daarom altijd, bij voorkeur samen met de collega die binnen jouw organisatie verantwoordelijk is voor privacy/ICT/inkoop, hoe de aanbieder omgaat met gegevens, veiligheid en transparantie. 

Ga in elk geval na: 

• Welke (persoons)gegevens worden verzameld (naam, leeftijd, e-mailadres, locatie, gebruiks- of klikgedrag)? 

• Wie is de aanbieder, waar worden gegevens opgeslagen en met wie worden ze gedeeld? 

• Is er een privacyverklaring en voldoet de dienst aan de AVG? 

• Kan de dienst gebruikt worden zonder account, of met minimale registratie? 

• Is er reclame aanwezig binnen de dienst, en is deze geschikt voor de doelgroep?  

Is de informatie niet transparant of moeilijk te vinden, dan is dat op zichzelf al een belangrijk signaal. Stem intern af vóór je de dienst adviseert of inzet. 

Een goede digitale dienst moet niet alleen inhoudelijk kloppen, maar ook werkbaar zijn in de dagelijkse praktijk van bibliotheek én school. 

Denk aan de volgende factoren: 

• Wat zijn de kosten voor de gebruiker en de bibliotheek? 

• Op welke apparaten werkt het (tablet, laptop, telefoon) en zijn deze beschikbaar op de beoogde locatie? 

• Hoe eenvoudig is het uit te leggen aan collega’s en leerkrachten? 

• Past het in bestaande werkprocessen, programmering en afspraken met scholen? 

• Kun je het geborgd inzetten, in plaats van als los element?  

• Kan het worden geïntegreerd in bestaande programmering of op de (jeugd)bibliotheekvoer?  

Een slimme boekassistent is een digitaal hulpmiddel dat met behulp van AI boekentips geeft. Ze combineren informatie over boeken (zoals genre, thema’s en doelgroep) met input van de gebruiker. Hoe meer context de gebruiker geeft, hoe gerichter de aanbevelingen worden. 

In het onderwijs kunnen boekassistenten helpen bij het zelfstandig kiezen van een boek. Ze verlagen de drempel voor leerlingen die het lastig vinden om een passend boek te kiezen. 

Een slimme boekassistent biedt kansen om leesbevordering te combineren met mediawijze informatievaardigheden. Leerlingen oefenen niet alleen met het kiezen van een boek dat bij hen past, maar leren ook hoe digitale hulpmiddelen zoals AI werken en hoe je die kritisch kunt gebruiken. 

Als leesmediaconsulent kun je de leerkracht adviseren om slimme boekassistenten in te zetten als een laagdrempelige activiteit die leesbevordering koppelt aan digitale geletterdheid en mediawijsheid.  

Denk bijvoorbeeld aan een les waarin leerlingen leren hoe zij een boek kunnen kiezen voor het vrij lezen met behulp van een slimme boekassistent. In een dergelijke les ervaren zij hoe een digitale assistent boekentips geeft op basis van hun input, en denken zij na over wat zo’n systeem wel en niet kan. Daarmee sluit de les direct aan bij de definitieve concept-kerndoelen van het SLO, waarin leerlingen leren doelgericht digitale informatie te zoeken en te gebruiken, en kritisch te reflecteren op digitale systemen en media. 

Leerlingen gaan individueel of in tweetallen aan de slag. Zij zoeken een boek dat zij daadwerkelijk gaan lezen en gebruiken daarvoor een slimme boekassistent. Bespreek aan welke eisen het moet voldoen. Tijdens het zoeken noteren zij kort wat zij hebben gevraagd of aangeklikt (bijvoorbeeld hun zoekvraag, gekozen thema’s of filters) en welk boek zij zo hebben gevonden. Wat vinden ze van hun keuze? Hadden ze dit boek zonder de boekassistent ook gevonden? Nadat de leerling het boek uit heeft, kan er op de keuze worden gereflecteerd: Past het boek bij hun interesses? En heeft de chatbot het goed aangeraden? 

Doorvraagvragen voor groep 6–8 

• Waarom kreeg jij juist dit boek als suggestie? 

• Welke woorden, keuzes of filters waren belangrijk bij het vinden van dit boek? 

• Past dit boek goed bij wat jij zocht? Hoe komt dat, denk je? 

• Wat zou er gebeuren als je je vraag anders zou stellen of andere keuzes zou maken? 

• Wanneer zou je liever hulp vragen aan een mens dan aan een digitale assistent? 

• Vergelijk de uitkomsten van twee slimme boekassistenten. Kreeg je dezelfde suggestie? Hoe komt dat, denk je? 

• Vind je dat je de boekassistent kunt vertrouwen bij het kiezen van een boek? Waarom wel of waarom niet? 

Boekbot is een laagdrempelige AI-boekassistent die gebruikers via een chat helpt bij het vinden van een geschikt boek. De chatbot stelt vragen over leesvoorkeuren en doet op basis daarvan suggesties. Boekbot is ontwikkeld door de bibliotheken in de Brainportregio, met steun van Stichting Pica en Regio Deal Brainport Eindhoven. Een leerling kan Boekbot gerichte vragen stellen, zoals ‘Zoek een spannend boek met rijke taal voor een 10-jarige die van dieren houdt, maar níet van paardenverhalen.’ Of algemener: ‘Kun je me helpen een boek te kiezen door vragen te stellen?’ Boekbot geeft aanbevelingen voor alle leeftijden.  

• Plus- en minpunten Een pluspunt van Boekbot is dat hij eenvoudig te gebruiken is en snel met suggesties komt. Dat maakt hem geschikt voor oriënterende lezers of voor gebruik in de klas. Tegelijkertijd zijn de aanbevelingen afhankelijk van de input van de gebruiker. De kwaliteit van het gesprek, en dus de uitkomst, staat of valt met de kwaliteit van de prompts. 
• Is het gratis te gebruiken? Ja, je kunt Boekbot gratis gebruiken via de website https://boekbot.nl/. Als je een account aanmaakt, kun je chats teruglezen en gevonden boeken bewaren. Maar je kunt ook van de toepassing gebruikmaken zonder een account aan te maken.   

JuniorWise is een gebruiksvriendelijke jeugdcatalogus voor de openbare bibliotheek, bedoeld voor kinderen van 8 tot 12 jaar. Het platform helpt kinderen bij het ontdekken van boeken én digitale bronnen. JuniorWise is geen chatbot, maar functioneert wel als een slimme assistent. Een leerling kan zijn zoektocht starten vanuit thema’s (bijvoorbeeld vriendschap, oorlog of water), interesses of leesniveau. Bij elk boek ziet de leerling duidelijke informatie, zoals voor welke leeftijd het geschikt is, hoe uitdagend het taalniveau is en waar het verhaal over gaat. 

• Plus- en minpuntenEen voordeel van juniorWise is dat het minder afhankelijk is van het formuleren van een goede prompt: ook leerlingen die nog niet goed onder woorden kunnen brengen wat ze zoeken, kunnen via thema’s en filters stap voor stap tot een passende boekkeuze komen. Een nadeel is dat juniorWise zich richt op een relatief kleine leeftijdsgroep (8–12 jaar), waardoor het minder geschikt is voor jongere of oudere leerlingen. Daarnaast zijn de aanbevelingen minder persoonlijk dan bij een chatbot, omdat er geen gesprek wordt gevoerd maar wordt gezocht via vaste ingangen.
• Is het gratis te gebruiken? JuniorWise is een module binnen de Wise-omgeving, en valt daarmee onder de licentie- en beheerkosten die een bibliotheek afneemt.   

Naast Boekbot en JuniorWise bestaan er ook andere toepassingen, zoals chatbots die zijn ingebouwd in websites van leesapps. Deze variëren sterk in complexiteit en doel: van snelle inspiratie tot uitgebreide leesadviezen. Wil je er een inzetten? Controleer dan of de tool past bij de leeftijd van de leerlingen, of privacy en data veilig zijn geregeld, en of duidelijk is waar de boekadviezen op zijn gebaseerd zijn. Controleer daarbij of de chatbot in het AI-beleid van jouw bibliotheek past.  

Nog geen AI-beleid? Lees dan dit artikel, waarin je in 10 stappen wordt meegenomen door het opstellen van een beleidsplan.