Vooruitlopend op de nieuwe Bibliotheekwet: wat de bibliotheek nu al kan doen

Kun je jezelf voorstellen?

“Vanaf 1 juli 2025 werk ik bij Probiblio als Manager Organisatieadvies en ik ben adviseur op de lijnactiviteit Relatie met de gemeente. Hiervoor zat ik van 2018 tot 2022 in de gemeenteraad van Haarlem. Daarna werkte ik ruim 3 jaar als beleidsadviseur bij een gemeente, met onder andere bibliotheek, cultuur en basisvaardigheden in mijn portefeuille. Ik ken de bibliotheek dus vooral van de kant van de gemeente en dat perspectief neem ik mee in deze functie.”

Waarom is die relatie tussen bibliotheek en gemeente zo’n belangrijk thema?

“Veel bibliotheken hebben een goede relatie met hun gemeente, maar er zijn er ook genoeg waar het stroef loopt. Soms voelt het bijna als een ‘vechtscheiding’. Wat daarbij meespeelt: er zijn veel wisselingen bij gemeenten. Nieuwe ambtenaren, nieuwe wethouders, nieuw beleid. Dat betekent dat bibliotheken steeds opnieuw hun verhaal moeten vertellen. Wat is je rol? Wat mag je verwachten van elkaar? Welke routes heb je als het niet soepel loopt?”

“Beleidsadviseurs hebben vaak veel dossiers. De bibliotheek is er één van en of die prioriteit krijgt, hangt ook af van de wethouder. Dan helpt het enorm als een bibliotheek duidelijk laat zien waar zij voor staat en wat ze bijdraagt.”

“Ik probeer beide perspectieven te verbinden: wat heeft een bibliotheek nodig van de gemeente, én wat heeft een beleidsadviseur nodig van de bibliotheek om haar goed in positie te brengen.”

De aanleiding voor deze nieuwe dienst van Probiblio is de vernieuwde Bibliotheekwet. Wat verandert er?

“De wet stelsel openbare bibliotheken wordt vernieuwd. Verwachting is dat de wet op 1 januari 2027 ingaat. Een belangrijke wijziging is dat de huidige bevorderingstaak van gemeenten een zorgplicht wordt. Gemeenten moeten ervoor zorgen dat er binnen redelijke afstand voor hun inwoners een toegankelijke bibliotheek is. De gemeente moet ten minste één bibliotheekvoorziening in stand houden die alle 5 de wettelijke functies vervult, een fysieke collectie heeft en over professionele medewerkers beschikt. Ook wordt de rol van de bibliotheek in relatie tot onderwijs explicieter in de wet vastgelegd.”

“Op dit moment zijn er decentralisatiegelden. Vanaf 2027 gaat het bedrag over naar het gemeentefonds. Vanaf het moment dat de wet ingaat hebben gemeenten nog 1 jaar om samen met de lokale bibliotheek  een meerjarenplan op te stellen.”

Dat zorgt voor spanning tussen bibliotheken en gemeenten?

“In sommige gevallen, ja. Bibliotheken willen nú aan de slag: plannen maken, afspraken vastleggen, zorgen dat middelen goed landen. Gemeenten denken vaak: de wet gaat pas later in, we hebben nog tijd. Dat zorgt voor een andere dynamiek. Bibliotheken zitten soms in een spagaat: je wilt vooruit, maar je kunt niet alles afdwingen.”

Wat kunnen bibliotheken nu al wél doen?

“Blijf het gesprek voeren. Juist nu. Zie de verkiezingen als een haakje om jezelf op de kaart te zetten. Zorg dat je zichtbaar blijft voor de gemeente, ook als je niet direct iets nodig hebt. Lobbyen/belangenbehartiging is een continu proces. De VOB heeft een routekaart gemaakt rondom de gemeenteraadsverkiezingen: Gemeenteraadsverkiezingen – VOB (Vereniging Openbare Bibliotheken). 

“Relatiebeheer is nu cruciaal. Zorg dat beleidsmakers al weten waar je voor staat, zodat het gesprek over het meerjarenplan straks makkelijker wordt. En richt ook je subsidieaanvragen zo in dat ze aansluiten bij de bredere maatschappelijke rol van de bibliotheek. Plus dat de extra gelden er in staat opgenomen.”

Wat gebeurt er landelijk?

“Binnen SPN werken meerdere POI’s samen in werkgroepen. Probiblio zit in de werkgroepen rond het meerjarenplan en ‘bekwaam aan tafel’. We kijken samen: hoe zorgen we dat bibliotheken goed voorbereid het gesprek met gemeenten ingaan? Wat is onze rol als POI, wat mogen we wel en niet doen? We schrijven geen plannen vóór bibliotheken, maar we helpen wel en staan naast hen in het proces. Door kennis te delen, tools te ontwikkelen en elkaar niet steeds opnieuw het wiel te laten uitvinden.”

Wat wil je bibliotheken vooral meegeven?

“Bibliotheken mogen trotser zijn op wat ze doen. Stel je richting de gemeente op als een volwaardige partner. Jullie doen ontzettend veel, hebben veel kennis en zijn het waard om serieus genomen te worden. Zet jezelf neer als een integrale partner in onderwijs, sociaal domein en zorg. En wees proactief: nodig wethouders en raadsleden uit, organiseer debatten, ga koffie drinken. Niet alleen als je geld nodig hebt, maar omdat je belangrijk bent en je verhaal wil vertellen.”

En als het echt vastloopt?

“Dan mag je ook escaleren – netjes en in de juiste volgorde. Eerst het gesprek aangaan, dan bespreken in de gemeenteraad en pas daarna eventueel naar de pers toegaan. Veel raadsleden zijn zelf lid van de bibliotheek of hebben kinderen die er komen. Je kunt vaak meer bereiken dan je denkt, als je durft.”

Tot slot: waarom is dit nu zo belangrijk?

“Omdat de komende jaren bepalend zijn. De wet verandert, rollen worden scherper en financiële keuzes worden gemaakt. Als je nu investeert in de relatie met je gemeente, sta je straks sterker. En daar help ik – samen met collega’s bij Probiblio en landelijk – bibliotheken graag bij.”