Digitaal burgerschap in bibliotheken: waar staan we nu en wat komt eraan?
Van ‘digitaal burgerschap’ bestaan geen vergeelde foto’s in een oude schoenendoos. Toch heeft digitaal burgerschap inmiddels een indrukwekkende ontwikkeling doorgemaakt. In een paar jaar tijd hebben we verkend, geëxperimenteerd en geleerd. Stap voor stap werd duidelijker wat digitaal burgerschap voor bibliotheken betekent. Daarmee is er inmiddels een verleden, heden én een toekomst. Vijf jaar later is een mooi moment om terug te kijken op waar we vandaan komen, stil te staan bij de plek die digitaal burgerschap nu inneemt in bibliotheken en welke kansen er voor ons liggen. Kijk je mee?
Toen: eerste verkenningen 5 jaar geleden
De term digitaal burgerschap werd voor het eerst in de branche geïntroduceerd. We begonnen de term in onze branche te laten landen. Het werd spreekwoordelijk ‘de boer op’ met digitaal burgerschap: wat is het, waarom is het belangrijk, en wat kan en moet de bibliotheek ermee?
Er ontstond direct al een zoektocht naar verschillende mogelijkheden, uitkomsten, meningen en perspectieven. Te midden van technologische ontwikkelingen als de opkomst van generatieve AI, filterbubbels en podcasts voor iedereen, werd digitaal burgerschap geboren. Duidelijk was dat er een gezamenlijke taal nodig was, om vast te stellen wat digitaal burgerschap precies is en hoe het raakt aan de dienstverlening van de bibliotheek. Tot waar ligt onze verantwoording en waar pakt een andere organisatie het over?
Vanuit Probiblio was ik als een van de eerste binnen de bibliotheekbranche aangehaakt. Het was onder andere aan mij om dit onderwerp verder te verkennen en te ontdekken welke rol ik, samen met de bibliotheken, kon spelen in het versterken van digitaal burgerschap.
De grootste uitdaging was om de abstracte term digitaal burgerschap aan te laten sluiten bij de praktijk. Welke woorden helpen hierbij? In gesprekken hielp het om het te hebben over ‘een burger zijn in een digitaliserende samenleving’. Hierdoor ontstond er een open en geïnspireerd gesprek over vragen als Wat maak jij als burger allemaal mee in een digitaliserende samenleving? en ‘Hoe zit dat voor mijn buurman, partner of kennis?.
Langzamerhand werd de initiële eerste terughoudendheid omgebogen naar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van bibliotheken om burgers te informeren en kennis te laten maken met de digitale wereld. Er kwam ruimte om verder te kijken dan de (digitale)basisvaardigheden (wat bibliotheken al heel goed doen) en het meer hebben over nieuwe onderwerpen als AI, cyberweerbaarheid en digitale nalatenschap, en bredere (digitale) basisvaardigheden, voor nu maar zeker ook voor later.
Nu: digitaal burgerschap krijgt steeds meer vorm
Op dit moment zien we rondom digitaal burgerschap interessante dingen gebeuren. Bij veel bibliotheken komt het terug in programmering en in het meerjarenbeleid. Voor zowel de bibliotheekbezoeker als de bibliotheekprofessional is er aandacht voor het thema. Naast aanbod voor de bezoeker zorgen we er ook voor dat we intern worden bijgeschoold. Spreken we onze collega’s in de bibliotheek? Dan doen we dat in dezelfde taal als het over digitaal burgerschap gaat. En dan zien we nog 4 mooie dingen gebeuren.
1. Digitaal burgerschap is onderdeel geworden van burgerschap
In het begin ging digitaal burgerschap over wat er gebeurde in ‘de digitale wereld’. Dat stond los van de ‘fysieke wereld’. Maar wat merkten we? Die 2 werelden zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dus hoewel we verschillende soorten burgerschap onderscheiden (democratisch, sociaal, mondiaal en digitaal), zit in ieder type burgerschap ook een digitaal component.
Goed- of kwaadwillend, sociale media beïnvloeden hoe we met elkaar praten over politiek, en indirect hoe we stemmen. En wat er allemaal mogelijk is met AI beïnvloedt bijvoorbeeld hoe we sociale relaties zien en aangaan binnen en buiten het scherm. Dat bewustzijn is gegroeid en maakt dat we digitaal burgerschap overal zien terugkomen. Niet alleen in hoe we over het onderwerp praten, maar ook in de programmering in de bibliotheek.
2. We krijgen grip op de onderwerpen die horen bij digitaal burgerschap
Met die programmering rond digitaal burgerschap is veel geëxperimenteerd. Waar die programmering dan precies over moest gaan, was niet altijd duidelijk. Logisch, met een nieuwe term. Vanuit de pijlers vaardig, weerbaar en participatief gingen we aan de slag en na verloop van tijd zagen we bibliotheken steeds vaker vergelijkbare onderwerpen aanpakken. Gevoed vanuit de pijlers en vanuit de actualiteit. De VPRO Tegenlicht-meetups kwamen vaker voorbij, workshops rond digitale nalatenschap, de films van Echt of Nep, en alles wat met AI te maken heeft roept veel vragen op vanuit de bibliotheekprofessionals en –bezoekers. Dat zorgde voor het ontspruiten van allerlei activiteiten. Al het pionieren zorgde ervoor dat we nu meer grip hebben op waar we het over hebben als we het over digitaal burgerschap hebben.
- AI
- Cyberweerbaarheid
- Desinformatie en nieuwswijsheid
- Maakplaats+ (Binnen Maakplaats+ onderzoeken bibliotheken hoe technologie, creativiteit en maatschappelijke vraagstukken samenkomen.)
3. Digitaal burgerschap raakt alle doelgroepen
De digitaal vaardige volwassene was het uitgangspunt om met digitaal burgerschap te starten. Dit is de doelgroep die al veel online doet en weet hoe het werkt. Een logische groep om nieuwe onbekende technologieën mee te verkennen inclusief de risico’s die daaraan kleven. Maar wat bleek? Ook de minder digitaal vaardigen stelden vragen over AI. Ook voor de jeugd is het belangrijk om online weerbaar te zijn. Dat maakt dat we met leuke gespreksstarters in het taalcafé kunnen praten over online gedrag. Dat er programmering ontstaat waar digitale basisvaardigheden en digitaal burgerschap elkaar raken. En dat we verkennen wat gezondheidsvaardigheden en digitaal burgerschap met elkaar te maken hebben. Of bijvoorbeeld alle praktijkvoorbeelden van de bibliotheken die hebben meegedaan in de financieringsregeling digitaal burgerschap.
4. We zijn allemaal digitale burgers
Digitaal burgerschap richtte zich in eerste instantie op volwassenen. Tegenwoordig zien we dat steeds meer bibliotheken hun activiteiten rond digitaal burgerschap ook voor jongere doelgroepen organiseren. Hier ontmoet digitaal burgerschap het onderwerp digitale geletterdheid. Een interessante ontwikkeling! Bibliotheken laten vaker horen dat ze graag een doorgaande digitale leerlijn willen ontwikkelen. Dat past goed bij deze ontwikkeling. Binnen zo’n lijn kunnen verschillende doelgroepen aan de slag met dezelfde burgerschapsvaardigheden als kritisch denken of dialoogvoering. Daarmee verschuift digitaal burgerschap van een thema voor specifieke doelgroepen naar een onderwerp dat iedere inwoner raakt, ongeacht leeftijd of digitale vaardigheden.
Later: een toekomstperspectief
Als we kijken naar waar de energie zit, dan voorzie ik in de komende tijd meer aandacht voor digitale autonomie, privacy en alternatieven voor Big Tech. En ik verwacht dat de thema’s van digitaal burgerschap een steeds vaster deel uit gaan maken van programmering op andere plekken in de bibliotheek. Op het niveau van programmering verwacht ik meer grip en focus op de 4 eerdergenoemde thema’s en dat er binnen die thema’s ook nieuwe onderwerpen zullen ontstaan. Digitaal burgerschap ontwikkelt zich daarmee steeds meer van een afzonderlijk thema naar een vanzelfsprekend onderdeel van bibliotheekwerk. Juist omdat digitalisering verweven is met vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven.