Wat kunnen Nederlandse bibliotheken leren van Denemarken als het gaat om democratie en burgerschap?
Wat maakt Denemarken voor bibliotheken een inspirerend voorbeeld voor democratie en burgerschap? Met een projectsubsidie van Erasmus+ kon Probiblio dit in een paar dagen verkennen bij maatschappelijke organisaties in Aarhus, Kopenhagen en Roskilde. Kennis en inspiratie uitwisselen over programmaconcepten en samenwerkingsverbanden, die zorgen voor betrokken burgers en een algehele sterke democratie, waarin ook mensen met beperkte basisvaardigheden kunnen participeren. In dit verslag lees je de eerste bevindingen.
Wie was mee op reis?
Probiblio ging op pad met een divers team. Marketingadviseurs Thomas de Bruin en Karlijn van Oirschot gingen op onderzoek uit naar de marketing van deze programma’s, hoe bereik je de juiste doelgroep, en om welke groep gaat het dan? Adviseur programmering Noor Kuijpers bekeek alle inzichten vanuit haar programmeringsbril en Adviseur basisvaardigheden Ruby Dunkes probeerde te achterhalen hoe mensen met beperkte basisvaardigheden betrokken worden bij activiteiten rondom burgerschap en democratie.
De 4 belangrijkste inzichten die we hebben opgedaan:
- Gebruik hyperlokale thema’s in je programma’s. Dit verlaagt de drempel en vergroot de motivatie om deel te nemen. Zoek, waar dat kan, de verbinding tussen hyperlokale thema’s en wereldwijde vraagstukken. Een voorbeeld van zo’n thema was een overstroomd fietspad en het gesprek met alle omwonenden over klimaatverandering en de impact op hun leefomgeving.
- Om ervoor te zorgen dat je programmering toegankelijk is, ook voor mensen die zich minder makkelijk uitdrukken in gesproken taal, kun je beweging gebruiken als middel. Laat deelnemers opstaan en zitten, zich verplaatsen door de ruimte, stickers plakken en in kleine groepjes werken, zodat iedereen gehoord wordt.
- Communiceer altijd helder wat mensen komen doen, wat het doel en mandaat is van de organisator. Dit zorgt voor duidelijkheid bij iedereen en voorkomt situaties die lastig te modereren zijn voor begeleiders.
- Besteed zichtbaar aandacht aan democratie en burgerschap, zodat mensen ervaren dat democratie iets is om trots op te zijn en actief aan deel te nemen.
Wat we leerden in Aarhus
Onze onderzoekreis startte in Aarhus bij Dokk1, met een ontmoeting met Asmund Bertelsen, Project Manager and Democracy Developer bij Aarhus Public Libraries. Hij vertelde uitgebreid over de rol van de bibliotheek in de democratie en de vraag die hij zichzelf en zijn team stelt: “Hoe kunnen bibliotheken meer een plek zijn voor democratische participatie?” Volgens hem is de rol van de bibliotheek in een democratie om pluriforme ontmoeting te stimuleren. We konden het niet méér met hem eens zijn.
Ook bezochten we FO Aarhus, een school voor volwassenen waar mensen gratis formeel onderwijs kunnen volgen. Ze geven de vakken Deens, Engels, wiskunde en digitale vaardigheden. Democratische onderwerpen worden verwerkt in de lessen. Opvallend was dat aspecten van het ene vak terugkomen bij andere vakken en andersom. Zo worden mensen op een integrale manier begeleid richting een opleiding of werk.
De lessen uit Aarhus:
- Democratisch zelfvertrouwen ontstaat niet zomaar, dat modereer je. Wanneer je dat goed aanpakt, draag je bij aan 3 onmisbare aspecten om het democratisch zelfvertrouwen van inwoners te laten groeien: de overtuiging dat je iets te zeggen hebt, de ervaring dat iemand naar je luistert en het gevoel dat je invloed kan uitoefenen op de maatschappij.
- Het creëren van een veilige en gelijkwaardige sfeer vraagt om specifieke skills in moderatie én om bewuste keuzes in de opzet van bijeenkomsten. Wanneer mensen zich gehoord voelen en machtsverschillen minder zichtbaar zijn, neemt de kwaliteit van de dialoog en het democratisch zelfvertrouwen toe.
- Iedereen is vrij om met een club bij Dokk1 te zijn. Besloten is betalen. Bij open evenementen is iedereen die zich aan de spelregels houdt welkom, en zorgt Dokk1 ervoor dat er meerdere stemmen naast elkaar worden gezet.
- Identificeer wat al loopt, en waar je je tijd insteekt als team. Om gemeenschappen te betrekken moet je tijd hebben om de wijken in te gaan. Dat betekent dat je moet schrappen op de programma’s die je al hebt. Het valt ons op dat de Denen tijd maken.
- Democratische programmering gebeurt ‘The library way’: deelnemers kennis en informatie bijbrengen over het thema, vóórdat ze met elkaar in gesprek gaan over dit thema.
Wat we leerden in Kopenhagen
Denktank (tinker tank) Demokratikommision 2.0 doet onderzoek naar de staat van de Deense democratie én voert concrete experimenten uit op het gebied van participatie. Een voorbeeld is het experiment bij een MBO-school, waarbij studenten inspraak kregen op verschillende vraagstukken die in de school spelen.
Ook hebben we We Do Democracy bezocht, waar Democratie fitness is ontwikkeld. Hier wordt gewerkt aan haalbare manieren voor lokale bewoners om te participeren in hun lokale community. Perfect voor de bibliotheek dus! Er wordt sterk gefocust op dialoog en samen doen. Op een braakliggend terrein in de wijk is een community garden ingericht en er worden dialoogsessies georganiseerd over de lokale uitdagingen in de wijk. Het gaat over samen de democratie DOEN. Het was sowieso opvallend dat de Denen een sterke focus hebben op dat doen-aspect van de democratie. Volgens ons is deze insteek heel bruikbaar voor onze bibliotheken.
De lessen uit Kopenhagen:
- Om democratie te bevorderen, moet je mensen laten ervaren hoe inspraak werkt. De MBO-studenten gingen aan de slag met inspraak in hun eigen schoolomgeving, waardoor ze ervaarden dat ze invloed kunnen uitoefenen. Dit helpt hen wellicht om ook op andere momenten vaker te participeren en kan het vertrouwen in de democratie vergroten.
- De democratie is van iedereen. Vier dat. Maar maak het ook toegankelijk voor iedereen. In Denemarken wordt elk jaar constitution day gevierd, waarbij het parlement inwoners uitnodigt en allerlei activiteiten voor jong en oud organiseert.
- Programmeren voor kwetsbare groepen die weinig participeren in democratische processen vraagt om flexibiliteit van medewerkers en het ontwerpen van gerichte programma’s.
- Een betrokken vrijwilligers community opbouwen kost blijvend veel tijd.
Wat we leerden in Roskilde
Het Byens Hus ‘Democracy House’ is een enorme locatie in het hart van de historisch zeer significante stad Roskilde waar bewoners gratis gebruik van kunnen maken voor community-activiteiten, mits die activiteiten niet-commercieel zijn en toegankelijk voor de gemeenschap. Het huis wordt gefinancierd door de gemeente. Ook hier gaat democratie over actieve participatie vanuit de gemeenschap. Bij hun vaste samenwerkingspartner INSP! werken ze aan het toegankelijk maken van de dagelijkse democratie door bewoners de kans te geven deel te nemen aan activiteiten voor en door de gemeenschap. Ze noemen het zelf ook wel het Inspiratorium.
De lessen uit Roskilde:
- Democratie is geen les, het is de ervaring dat je mag meedoen. Dat ervaren mensen rondom gemeenschappelijke hobby’s, levensfasen of niches. Het gaat over iets halen én brengen.
- Om mensen mee te laten doen, moet je mensen benaderen. Beweeg naar buiten toe met activiteiten, zodat mensen zien welke kansen jouw organisatie biedt.
- Als organisatie zorg je zowel voor de juiste faciliteiten als voor de veilige omgeving om democratische gesprekken te voeren.
- Werk samen met organisaties in je omgeving om een diverser (meerstemmig) publiek te bereiken.
Vooruitblik
In het voorjaar van 2027 komen 2 Deense organisaties die we hebben bezocht naar Nederland om hun ideeën en ervaringen met jullie uit te wisselen tijdens een bibliotheekevenement (datum volgt). De komende tijd delen wij nog meer van wat wij zagen en hoorden, en gaan wij aan de slag met het verwerken van al deze mooie inzichten tot nieuwe programmaformats, concrete adviezen en materialen. Houd onze website in de gaten en weet ons te vinden!