Jongeren bereiken met verhalen

De Roadshow: verhalen als beleving

Ik ben erbij op het Melanchthon in Rotterdam. De ramen van het lokaal zijn afgeplakt: niemand mag naar binnen gluren. De spanning in de gang is voelbaar nog vóór de deur opengaat. Twee 2^e klas vmbo-leerlingen komt tegelijk binnen, schuivend, roepend, lachend.

Achterin de ruimte staat een tafel vol techniek. Daar zit Bram de Goeij, cameraman, regisseur, editor en mede-maker van de Roadshow. Hij heeft zijn vingers al op de knoppen: muziek, geluidseffecten, bominslagen, vlammen die straks uit een boek zullen schieten.

Achterin in de ruimte staat een groot scherm.
En dan gebeurt het.

Steven Stavast, acteur, maar óók docent Nederlands, rijdt op een fatbike het lokaal binnen. Stoelen schuiven, leerlingen roepen, lachen, reageren. Binnen een minuut is de toon gezet: dit gaat niet lijken op een klassiek schrijversbezoek. Hij vraagt wie een wheelie kan, probeert het zelf, rijdt een boekenkast omver. Hilariteit alom in het lokaal!

“Dit is een beetje hoe ik mij jullie voorstel in de bibliotheek: chaos in je hoofd. Jij moet van je docent weer een boek voor Nederlands kiezen. Maar dan, hoe doe je dat? Er staan wel 1000 boeken in die fokking bieb. HORROR!” zegt hij.
Daarmee is de eerste barrière geslecht: jongeren voelen zich gezien.

Horror, liefde, en oorlog

Wat volgt is vijftig minuten energie. Bram stuurt vanuit de achterhoek geluiden door de ruimte: dreunende bommen, spannende muziekjes… Steven en Bram bouwen spanning op, spelen met humor, geluid, video, TikTok-achtige montages, herkenbare situaties. Boekengenres worden levend gemaakt.
“Waar denken jullie aan bij horror?” vraagt Steven.

De antwoorden vliegen door het lokaal.

“School!”
“Thuis!”
“De bieb!”
“Het ziekenhuis!”

Het ziekenhuis verandert ter plekke in een verlaten ziekenhuis. De spanning wordt opgevoerd. Leerlingen reageren direct op wat er gebeurt. Ze worden als het ware het verhaal ingezogen.

Dat gebeurt de hele voorstelling door. Er is veel afwisseling. Boekentrailers worden afgewisseld met anekdotes, grappen en gesprekken met leerlingen. Het tempo ligt hoog. Er is humor en er is erkenning voor uiteenlopende smaken. Want niet iedereen houdt van hetzelfde. En dat hoeft ook niet.

Wanneer het thema liefde aan bod komt, verandert de sfeer in het lokaal. Het wordt stil. Steven verklaart een leerling met een rode roos de liefde. De leerling wijst hem af. Met gespeelde teleurstelling geeft hij de roos vervolgens aan een jongen in de zaal. De roos blijft daarna nog lange tijd rondgaan. Een liefdesbrief wordt geen ouderwetse brief, maar een appbericht. Terwijl Steven op zijn telefoon typt, verschijnt het bericht levensgroot op het scherm achter hem. Leerlingen roepen ongefilterd wat zij denken dat er geschreven wordt. Het zorgt voor veel hilariteit.

Ook oorlog komt voorbij. Speciale effecten laten de eerste rij geregeld opschrikken. Titels als D-Day en Oorlogswinter worden genoemd. Bij waargebeurde verhalen volgen weer andere tips, zoals Smiley, Latino King en Enkele reis Termeh.

Overal liggen boeken op de grond — restanten van de omvergereden boekenkast aan het begin van de voorstelling. Steven pakt ze steeds opnieuw op. Letterlijk. Per genre haalt hij er titels tussenuit die zouden kunnen passen bij de jongeren voor hem. En steeds opnieuw wordt een brug geslagen: van Squid Game naar het boek Speler 13, van de boektrailers van Boek van Nederlands op Youtube naar hun eigen wereld en naar de wereld van papieren boeken.

De grootste misvatting over jongeren en lezen

Steven merkt in zijn werk als docent en leesbevorderaar dat veel jongeren thuis geen leesomgeving hebben, geen referentiekader, geen idee waar ze moeten beginnen als ze een boek moeten kiezen. Steven: “Het is voor volwassenen heel moeilijk in te schatten waar een jongere op aangaat. Daarom moet je ze verleiden. Enthousiasme laten voelen. Opties geven.”

En dat is precies wat de Roadshow doet: jongeren ervaren dat verhalen óók over hen kunnen gaan. Catherine Kuil, leesmediaconsulent Bibliotheek Rotterdam heeft het tot haar vreugde voor elkaar gekregen dat de Roadshow ingekocht kon worden door het Melanchton met een drietal shows. Zij gebruikt de trailers van verschillende boeken die door (Bram en Steven) Boek voor Nederlands zijn gemaakt regelmatig in de klassen waar ze komt en koppelt deze aan de fysieke boeken.

Zaadjes planten: reacties van leerlingen en docenten

Niet alles verloopt vlekkeloos tijdens de show: een aantal klierende leerlingen wordt tijdens de voorstelling uit de klas gehaald  door de 2 docenten die er ook bij zijn. De een mag terug komen de ander niet. Tja, dit is geen zorgvuldig geselecteerd publiek van enthousiaste lezers. Dit zijn gewone middelbare scholieren, met alle energie en onrust die daarbij hoort.

Na afloop als de leerlingen het lokaal verlaten, zijn ze uitgelaten. Ik vraag een paar leerlingen wat zij ervan vonden. “Ik ga zeker kijken op de site voor de trailers,” zegt er één. “Ik ga Bloedzomer van 1997 lezen,” zegt een ander. Een meisje vraagt aan Catherine: “Mevrouw is er nog een exemplaar van Smiley te leen?” Twee jongens vertellen dat ze vooral de effecten met de vuurvlammen indrukwekkend vonden. De docenten die er bij waren, zijn zichtbaar onder de indruk. Ze noemen het “een goede show” en “iets wat deze groep nodig heeft om zaadjes te planten om te gaan lezen”.

Wat kunnen bibliotheken van de Roadshow meenemen/leren?

Wat mij betreft is de Roadshow geen pleidooi voor spektakel om het spektakel. Het is een pleidooi voor aansluiting. Voor lef. Voor het durven loslaten van de klassieke aanpak. Bibliotheken staan voor de uitdaging om jongeren opnieuw te verbinden met verhalen. Niet door harder te duwen, maar door anders te kijken. De Roadshow laat zien dat jongeren pas openstaan voor boeken wanneer ze eerst worden geraakt in hun eigen taal, hun eigen ritme, hun eigen wereld.
Het vraagt lef.
Het vraagt creativiteit.
Het vraagt dat bibliotheekprofessionals durven te levelen met jongeren niet als opvoeders, maar als medereizigers in verhalen.