Netwerkbijeenkomst Zuid-Holland: 'Samen werken aan sociale cohesie'

De huiskamer van de samenleving

Joost Hoebink verwelkomde alle genodigden en zorgde meteen voor een interactieve sfeer door het publiek met groene en rode kaarten te laten stemmen over 3 stellingen. De stellingen hadden allemaal betrekking op de bibliotheek als maatschappelijke voorziening en publieke ontmoetingsplek.

Frans Bergfeld, directeur-bestuurder van Probiblio, vertelde hoe de bibliotheek niet alleen een plek is waar mensen zich kunnen ontwikkelen, maar voor vele ook dient als veilige thuishaven: “Een plek waar mensen kunnen samenkomen en elkaar kunnen ontmoeten. “De samenwerking tussen de bibliotheek en gemeente is dan ook van groot belang om te kijken wat je op maatschappelijk niveau kan bereiken voor de samenleving.

Volgens Meindert Stolk, gedeputeerde van Zuid-Holland, is de grootste uitdaging de dichtbevolktheid en de grote verschillen tussen welvaart die leiden tot een vermindering van de sociale cohesie. Hij benoemde ook het belang van het verlagen van de drempel naar de bibliotheek voor mensen die het financieel minder breed hebben. Er start in 2027 een pilot in een aantal gemeenten om inwoners met een laag inkomen een gratis lidmaatschap te geven.

Frans Bergfeld vulde aan hoe Probiblio al actief werkt aan belangrijke thema’s die betrekking hebben op sociale cohesie in de provincie, zoals burgerschap en gezondheid. Hij benoemde ook het belang van bibliotheekvoorzieningen voor de diversiteit in een gemeente: “De bibliotheek is een van de weinige plekken waar iedereen komt en dat moeten we koesteren.”

Een gezamenlijke zorgplicht voor lokale toegankelijkheid

Het versterken van de lokale bibliotheekinfrastructuur vraagt om een gezamenlijke inspanning van overheden, maatschappelijke partners en bibliotheekorganisaties. Iris de Graaf, senior beleidsmedewerker bij het Ministerie van OCW, was uitgenodigd de aankomende herziening van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) toe te lichten. Kern van het wetsvoorstel is de introductie van een wettelijke zorgplicht voor zowel gemeenten als provincies. Deze verplichting moet garanderen dat iedere inwoner een volwaardige bibliotheekvoorziening op redelijke afstand kan bezoeken.

Aanleiding voor deze wetswijziging is de evaluatie van het Wsob uit 2020. Daaruit bleek dat het bibliotheekwerk inhoudelijk verbreed was, terwijl het fysieke netwerk onder financiële druk van gemeenten juist achteruitging. Het nieuwe wetsvoorstel ligt momenteel ter behandeling bij de Tweede Kamer. Een definitieve inwerkingtreding volgt naar verwachting halverwege 2027 of begin 2028.

De aanwezige professionals vroegen zich af hoe het de nieuwe Wsob getoetst gaat worden, gezien er vanuit het ministerie geen harde eisen worden gesteld. Daarop reageerde De Graaf dat er vanuit de VNG een handuitreiking komt met advies over de vijf functies, fysieke collectie en professioneel personeelsbezetting komt.

De bibliotheek als third place: drempelloze plek voor vertrouwde vreemden

Stadsocioloog Matthijs Uyterlinde, verbonden aan het Verwey-Jonker Instituut en het Kennisplatform Inclusief Samenleven, plaatste het belang van de bibliotheek in een breder maatschappelijk perspectief. Nederland verandert in hoog tempo: de bevolking groeit, vergrijst dubbel zo snel, kent meer migratiebewegingen plus een grotere diversiteit aan achtergronden.

Deze dynamiek kan de sociale cohesie onder druk zetten. Wanneer een samenleving diverser wordt, ontstaan er sneller losse subgroepen. Mensen zoeken voornamelijk aansluiting bij de eigen vertrouwde kring, wat kan leiden tot ‘terugtrekgedrag’ naar een gelijkgestemde omgeving. Om versplintering tegen te gaan, is een krachtige sociale infrastructuur onmisbaar.

Uyterlinde onderscheidt daarin drie vormen van menselijk contact:

1. Hechte banden (bonding): intensieve relaties met familie of directe vrienden die praktische of emotionele steun bieden.
2. Zwakke banden (bridging): netwerken die helpen bij het vinden van werk, studie of nieuwe kansen.
3. Publieke familiariteit: het vluchtige, oppervlakkige contact tussen ‘vertrouwde vreemden’ op openbare locaties.

Juist die publieke familiariteit maakt dat mensen zich ergens thuis voelen. Kostbare plekken zoals bibliotheken dragen als third places bij aan drempelloze ontmoetingsplekken waar er ruimte is voor kortstondige ontmoetingen of begroeten van buurtgenoten zonder dat er een diepe relatie hoeft te ontstaan. Deze lichte contacten verminderen de anonimiteit in een wijk en vergroten het veiligheidsgevoel. Voor bibliotheken de kans om sociale cohesie te bevorderen in een wereld waar polarisatie voelbaar is.

Synergie op de kleine plekken

Na een verfrissende pauze waarin de bezoekers elkaar konden opzoeken en de onderwerpen tot dusver konden bespreken, keerde iedereen terug voor het panelgesprek tussen keynote spreker Matthijs Uyterlinde, Bas Hüsstege, directeur van Bibliotheek AanZet en Maurits de Vries, wethouder van Alphen aan den Rijn. Dagvoorzitter Joost Hoebink vroeg als eerste de wethouder naar zijn kijk op de huidige samenwerking met de bibliotheekorganisatie in zijn gemeente. De Vries reageerde hier positief op en benadrukte het belang van de vertaling van een visie op papier naar de invulling in de praktijk.

Het begint met gebouwen, een plek om samen te komen, juist in de kernen waartoe het moeilijk is om toegang te krijgen. Wijkvestigingen mogen geen ondergeschoven kindje zijn, want hoe mooi een centrale vestiging ook is, in de wijken komen vaak evenveel bezoekers. Op de kleinste plekken is soms juist synergie. En wanneer het niet mogelijk is om als bibliotheek aanwezig te zijn, kan de bibliotheekfunctie op een andere manier ondergebracht worden. Door accommodaties te delen, kunnen krachten gebundeld worden: een leestafel in de supermarkt, bibliotheekcomputers in het buurthuis of een stadhuis en bibliotheek onder één dak.

De bibliotheek is geen duizend-dingen-doekje

Uit het publiek luidde de vraag hoe om te gaan met de overlast die een laagdrempelige, toegankelijke locatie soms met zich mee kan brengen. Bas Hüsstege van Bibliotheek AanZet kijkt naar wat wél mogelijk is. Het is beter om het gesprek aan te gaan dan om camera’s of een groot rood kruis op te hangen. De bibliotheek kan juist fungeren als signalerende plek voor andere maatschappelijke partners. Het is belangrijk om medewerkers en vrijwilligers op de vloer op te leiden hoe om te gaan met ongewenst of onverwachts gedrag door vriendelijk en duidelijk op te treden.

Uit deze discussie rolde de vraag: “Hoe voorkom je dat je een duizend-dingen-doekje wordt?”. De functionaliteiten, het aanbod en de rol van de bibliotheken zijn aan het verbreden. Hoe voorkom je dat de bibliotheek alle sociale problemen van een gemeente op moet gaan lossen? Volgens Wethouder De Vries is het belangrijk dat er een goede taakverdeling is tussen de verschillende maatschappelijke partners. Hij is het eens met Bas Hüsstege dat de bibliotheek een uitstekende signalerende en doorverwijzende rol kan spelen. Daarnaast kan de bibliotheek in haar aanbod behoeften en functionaliteiten combineren. Denk aan camouflage-aanbod: dienstverlening, activiteiten of programmering met meerdere doelen, die niet noodzakelijk richting bezoekers wordt gecommuniceerd, maar wel een dubbel effect hebben.

Onderzoeker Matthijs Uyterlinde benadrukte ook het belang van het contact met bezoekers en inwoners. Ga met elkaar in gesprek en biedt ruimte voor de behoeften van gebruikers. Het is belangrijk om als bibliotheekmedewerker, ambtenaar en wethouder ook de bibliotheek te blijven bezoeken en een actieve deelnemer te zijn: wees inwoner van je eigen gemeente. Pas dan kan je écht zien wat er allemaal gebeurt.

No guts, no glory

Wordt de plank ook wel eens misgeslagen? Uit de zaal klonk als voorbeeld een uitgebreid plan voor programmering rondom democratie en burgerschap wat te ingewikkeld bleek te zijn. Matthijs Uyterlinde benoemde als voorbeeld fysieke barrières tussen bijvoorbeeld bibliotheek en koffieruimte. Soms is een drempel al een stap te veel en wordt de bibliotheek daardoor niet bereikt. Iets dat op de ene accommodatie een enorm succes is, is niet gegarandeerd elders ook te slagen. De energie en daadkracht van programmamakers en bezoekers is namelijk niet per definitie overdraagbaar.

En wellicht het allerbelangrijkst: soms moet je iets uitproberen. No guts, no glory. In Rotterdam-Zuid hebben alle basisschoolkinderen bijvoorbeeld een gratis abonnement op de Donald Duck gekregen om hun leesvaardigheid te bevorderen. Wat dit voor effect heeft, zal nog blijken, maar durf spannende keuzes te maken.

Het belang van verhalen

Wethouder Maurits de Vries werd tot slot bevraagd over het aantrekken van een cultureel divers publiek. Hij attendeerde op het belang van samenwerken met externe en maatschappelijke partners, bijvoorbeeld buurthuizen. Ken de krachten en zwakten van jezelf en andere partijen in het sociale ondersteuningslandschap. Bas Hüsstege vulde aan dat er enorme kracht zit in verhalen: ontmoetingen tussen mensen en mooie gesprekken, nieuwe perspectieven én in boeken. Bibliotheken zijn dé plek waar boeken en verhalen de samenhang in de samenleving kunnne versterken.

Het panelgesprek werd afgerond met een uitspraak waar iedereen het mee eens was: we kunnen trots zijn op bibliotheken.

Ter afsluiting van het programma van de netwerkbijeenkomst, presenteerde Elco van Staveren zijn tekeningen die de belangrijkste lessen en boodschappen samenvatten die sprekers en publiek hebben bijgedragen. Over deze inzichten konden de bezoekers verder discussiëren tijdens de borrel, waarmee de netwerkbijeenkomst tot een einde kwam.