Van homogeen naar meerstemmig: hoe Bibliotheek Gooi+ social design inzet

Bibliotheek Gooi+ viel het op dat programmering vaak dezelfde groep bezoekers trok. De witte, linkse hoogopgeleide vrouw van middelbare leeftijd liet zich in het bijzonder vaak zien en horen. Natuurlijk is deze groep welkom in de bibliotheek, maar bij programmering leidde het vaak tot zichzelf bevestigende gesprekken. Dat leverde niet de waardevolle gesprekken op waar de bibliotheek naar op zoek was. Programmamaker Joris Vugs: “Wij vinden dat de bibliotheek van iedereen is, maar lang niet iedereen komt binnen. Bijvoorbeeld dertigers, hoe krijg je die binnen bij een debat?” 

De bibliotheek vroeg zich af hoe ze bij programmering een meerstemmig publiek zou kunnen bereiken. Hoe doe je dat op een manier die ten goede komt aan het inhoudelijke gesprek? Zouden social designers kunnen helpen bij het aantrekken van diverser publiek, mogelijk mensen die de bibliotheek nog niet (zo vaak) weten te vinden? De bibliotheek kwam tot een aanpak van proefondervindelijk leren, samen met social design-bureau AM. 

Social design

Voor de hele organisatie was social design nieuw, en voor Bureau AM was de bibliotheek nieuw. De organisaties moesten elkaars werkwijze leren kennen. Anne Ligtenberg van Bureau AM vertelt: “Iets nieuws doen kost volgens ontwerper Marco Steinberg 7 keer zo lang dan iets doen wat je altijd al doet. Daar heb je dus steun bij nodig van de organisatie waar je werkt.” 

Starten met social design

Marian Buvelot, directeur van Bibliotheek Gooi+, programmamanager Joris Vugs en programmamedewerker Anne Haak sloegen de handen ineen. Er ontstond de verwachting dat de social designers van Bureau AM praktische hulp zouden bieden bij het organiseren van programmering. In werkelijkheid introduceren zij vooral ontwerpend denken in de bibliotheek. Ze helpen zeker met het opzetten en uitproberen van alternatieven manieren om (niet-)bezoekers te bereiken, maar nemen het werk van de programmamaker niet over. De bibliotheek en de social designers moesten in het begin hun werk op elkaar afstemmen en onderzoeken waar theorie en praktijk elkaar raakten. Dat vraag tijd en ruimte. 

Activiteiten: succesvol of niet?

Bureau AM kwam al snel tot de conclusie dat het logisch zou zijn om een aantal activiteiten te organiseren, en daarbij het publiek op een andere manier dan normaal te betrekken en uit te nodigen. Er werd een EU-verkiezingsdebat, Keti Koti-maaltijd en een activiteit tijdens de regenboogweek georganiseerd. Het debat was de eerste gezamenlijke activiteit, en dat liep niet zo goed. Er kwam alsnog weinig publiek op af, en de echt verschillende meningen vonden elkaar nog niet. Achteraf bleek dat er nog te veel op één manier werd geprogrammeerd. 

Bij de Keti Koti-activiteit ging dat heel anders. Bureau AM legde samen met de programmamaker contact met onder andere een Surinaams restaurant om de hoek bij de bibliotheek. Het samen organiseren van een heel ander soort activiteit (samen eten) leidde ertoe dat er andere mensen deelnamen dan the usual suspects. Het contact met het restaurant is er ook nog steeds, en inmiddels zijn er nog meer lokale ondernemers aangesloten. Gooi+ start dit jaar een werkgroep met al deze organisaties om het een gezamenlijke terugkerende activiteit te maken die van hen allemaal is. 

Tijdens het voorbereiden van de activiteit concentreerde Bureau AM zich op de vraag: wat hebben wij die verschillende groepen bezoekers te bieden? De ene bezoeker wil diens kennis verdiepen en de ander wil andere mensen ontmoeten. Al die factoren kun je een expliciete plek geven in je programmering en je communicatieteksten erop aanpassen. Bij de Voedselbank deelden ze flyers uit waarop dat ‘samen eten’ een centrale plek innam. Bij het Surinaamse restaurant ging de communicatie juist veel meer over het aspect dat het een viering zou zijn. En voor andere bezoekers lag de nadruk op nieuwsgierigheid naar een geschiedenis die misschien niet zo bekend voor ze was. 

In de regenboogweek organiseerde de bibliotheek een lezing door schrijver, programmamaker en presentator Splinter Chabot. De bibliotheek is samen met Bureau AM op zoek gegaan naar kleine instellingen en instanties die iets hebben met het thema. Ze kwamen uit bij een mannencamping en een pruikmaker voor transvrouwen. Uit deze achterban kwamen veel bezoekers naar de lezing in de bibliotheek in Loosdrecht. Joris Vugs: “Een kleine locatie, maar wel in de buurt van de organisatie Gooi- en Vecht inclusief. Dus toch een logische keuze.” Er kwamen 70 bezoekers op af in een omgeving die er niet per se om bekend staat queerpositief te zijn. 

Wat wil de bezoeker?

Tijdens het voorbereiden van de activiteit concentreerde Bureau AM zich op de vraag: wat hebben wij die verschillende groepen bezoekers te bieden? De ene bezoeker wil diens kennis verdiepen en de ander wil andere mensen ontmoeten. Al die factoren kun je een expliciete plek geven in je programmering en je communicatieteksten erop aanpassen. Bij de Voedselbank deelden ze flyers uit waarop dat ‘samen eten’ een centrale plek innam. Bij het Surinaamse restaurant ging de communicatie juist veel meer over het aspect dat het een viering zou zijn. En voor andere bezoekers lag de nadruk op nieuwsgierigheid naar een geschiedenis die misschien niet zo bekend voor ze was. 

In de regenboogweek organiseerde de bibliotheek een lezing door schrijver, programmamaker en presentator Splinter Chabot. De bibliotheek is samen met Bureau AM op zoek gegaan naar kleine instellingen en instanties die iets hebben met het thema. Ze kwamen uit bij een mannencamping en een pruikmaker voor transvrouwen. Uit deze achterban kwamen veel bezoekers naar de lezing in de bibliotheek in Loosdrecht. Joris Vugs: “Een kleine locatie, maar wel in de buurt van de organisatie Gooi- en Vecht inclusief. Dus toch een logische keuze.” Er kwamen 70 bezoekers op af in een omgeving die er niet per se om bekend staat queerpositief te zijn. 

Wat heeft de bibliotheek hiervan geleerd?

Bij een programma waar een meerstemmig publiek gewenst is, is het van belang om na te gaan wat de invalshoeken van het programma zijn. Maar ook: wat zijn de verschillende mogelijke behoeften van bezoekersgroepen? Realiseer je dat mensen complexe identiteiten zijn, en niet maar één ding. Je kunt bijvoorbeeld als witte, linkse hoogopgeleide vrouw van middelbare leeftijd in een bepaald hokje vallen, maar je specifieke hobby onderscheid je toch weer van de rest. Je spreekt mensen aan op een klein stukje van zichzelf, en precies naar dát stukje moet je op zoek. Naast het Surinaamse restaurant en de Voedselbank, heeft Gooi+ bij de Keti Koti-viering bijvoorbeeld ook actief mensen uitgenodigd bij kappers die gespecialiseerd zijn in black hair. 

Anne Haak: “Ik heb bezoekers gesproken die nooit in de bieb kwamen, en die niet wisten dat de bieb vaker ontmoetingsactiviteiten organiseert. Dan vraag ik: hoe ben je hier dan achter gekomen? En waar bevind jij je waar wij niet zijn? Daar leren we van. Van ouders die in de bibliotheek komen, hoor ik dat ze plekken missen om ervaring te delen. Wij willen meer activiteiten organiseren voor jonge ouders, over temperament van kinderen, en slapen bijvoorbeeld. Die ontmoetingsplekken die er overal waren, die zijn verdwenen. Daar kan de bieb een leegte vullen, door ontmoeting te faciliteren. Dat is een verbreding omdat allerlei soorten mensen kinderen hebben. Die groep is per definitie meerstemmig.” 

De programmamakers bij Gooi+ nemen inmiddels bij alle programmering die ze organiseren meerstemmigheid mee. Ze denken na voor welke inwoners een activiteit interessant is. Maar ook voor wie de activiteit eventueel óók interessant is als er wat kleine aanpassingen worden gedaan. Dit kan zowel qua inhoud als in tekst zijn.  

De bibliotheek wil meer tijd vrijmaken voor programmering en de promotie daarvan. Met name om van tevoren goed te bedenken voor welk publiek een programma op welke manier interessant is. Dat kan dus leiden tot een programma dat voor de ene groep bezoekers meer kennis oplevert, en voor een andere groep bezoekers verbreding van het perspectief of ontmoeting met anderen/andersdenkenden.  

Geduld wordt beloond

De ervaring met Bureau AM heeft de bibliotheek de meerwaarde in laten zien van meerstemmig publiek. Ook werd duidelijk dat voor deze manier van werken veel ruimte en tijd nodig is, maar dat die investering wel loont. 

Deze ervaring leidde er bij Bibliotheek Gooi+ toe dat de programmamakers structureel meer tijd besteden aan het deel van de programmering waar meerstemmig bereik meerwaarde heeft. Dat zijn vooralsnog auteursbezoeken (die ze framen als: ‘ga in gesprek met’, om mensen duidelijk te maken dat ze wat in mogen brengen) en grote activiteiten voor young adults. Ze hebben meer tijd om na te denken wat interessant publiek is voor een activiteit, en voor gesprekken met dat publiek. Ook voor de diverse promotie van de activiteit is meer aandacht. En ze steken meer tijd in de nazit bij zo’n programma, om te evalueren, mét het publiek.  

Je hoeft het publiek niet expliciet op de hoogte te brengen dat je een meerstemmiger publiek wil. Daar heeft het publiek niet zoveel aan. Tenzij een programma expliciet gaat over het ontmoeten van en debatteren met andere stemmen. Dan wil het publiek juist weten dat hun mening welkom is. 

Betrek collega’s bij social design

Omdat Bureau AM bijna alleen maar samenwerkte met het team programmering voor volwassenen bleef het vrij klein in de rest van de bibliotheek. Joris’ advies zou zijn om een bredere groep collega’s te betrekken. Veel collega’s waren heel nieuwsgierig naar social design en naar Bureau AM, maar aan tijd en capaciteit om het steeds overal toe te lichten ontbrak het.  

Joris Vugs: “Ieder team kan hier iets mee, en social design kan de onderlinge samenwerking tussen afdelingen ook ten goede komen. Bovendien vergroot het betrekken van meerdere collega’s de kans om een meerstemmig publiek te bereiken. Die diverse collega’s kunnen hun achterban informeren en uitnodigen.
Ik had hier nog meer aan gehad als het me eerder duidelijk geweest was wat ik in de praktijk aan social design heb. Nu was het eerder vrij theoretisch, terwijl ik nu (inmiddels bij een andere bibliotheek) eigenlijk in alle programmering die ik maak lokaal contact leg met relevante organisaties en daar echt tijd voor reserveer en blijf reserveren. Het ligt ook heel erg aan hoe groot je team is, of je die tijd hebt.” 

Soms bereik je onverwacht een meerstemmig publiek met een activiteit. Prima natuurlijk, maar zorg dan dat je goed evalueert, zodat je een volgende keer een bewuste strategie kunt toepassen. 

Ga in gesprek met bezoekers

Joris: “In een serie democratische colleges die wij organiseerden in aanloop naar de verkiezingen, noemde de spreker als voorbeeld de rellen op het Malieveld en de boerenprotesten. Iemand in het publiek werd boos, omdat het twee voorbeelden waren die rechts-Nederland wegzette als de boosdoener. Die persoon heb ik uitgenodigd voor een gesprek waar zij gelukkig ook voor openstond. Hierbij vertelde ze dat zij de bibliotheek ziet als ‘het linkse hol van de leeuw’. Zo kijkt een deel van de samenleving naar de bibliotheek. We proberen ons daarvan bewust te zijn, dat mee te nemen in hoe en wat we programmeren, maar dat gaat niet vanzelf. En je neemt dat beeld niet weg zonder in gesprek te gaan met mensen die dat vinden, maar die moet je dan dus wel eerst in je bieb of bij je activiteit krijgen. En daarvoor kun je social design ook inzetten.”