-
- ...
- Thema's
- Programmering
- Toolkit Activisme in de bibliotheek: ga in gesprek
Toolkit Activisme in de bibliotheek: ga in gesprek
Bibliotheken zijn publieke ruimtes waar kennis, verhalen, perspectieven en mensen samenkomen. Juist daarom worden ze steeds vaker gezien als plekken waar democratie wordt geoefend: waar verschillende stemmen mogen klinken, waar ongemak mag bestaan en waar ruimte is voor gesprek. Maar wat betekent dat in de dagelijkse praktijk? Wanneer vraagt de maatschappelijke rol van de bibliotheek om voorzichtig manoeuvreren, en wanneer juist om duidelijk stelling nemen? Hoe houd je ruimte voor meerstemmigheid, zonder dat de ene stem de ander overstemt? Dit dossier helpt bibliotheekmedewerkers om deze vragen niet uit de weg te gaan, maar ze samen bespreekbaar te maken.
Aan de slag met activisme in de bibliotheek: in het kort
Met het magazine Doe iets nodigt Probiblio bibliotheekorganisaties uit om de vragen uit de inleiding samen te onderzoeken. Niet om tot één juist antwoord te komen, maar om intern het gesprek aan te gaan over de rol van de bibliotheek in een veranderende samenleving. Want niets doen is geen optie.
- Download het magazine Doe iets
- Lees de artikelen
- Bekijk de gesprekstips
- Ga in gesprek in jouw bibliotheekorganisatie
Waarom praten over activisme in de bibliotheek?
Maatschappelijke spanningen zijn voelbaar in het dagelijks werk van bibliotheken. In de collectie, in programmering, aan de balie, in gesprekken met bezoekers en in de manier waarop de bibliotheek zich positioneert in de lokale gemeenschap.
Daarbij komen vragen naar boven die niet altijd makkelijk te beantwoorden zijn:
- Hoe ben je er voor iedereen, als mensen elkaars verschillen niet accepteren?
- Hoe verhoud je je tot onderwerpen die maatschappelijk gevoelig liggen?
- Waar ligt de grens tussen meerstemmigheid en schadelijke uitsluiting?
- Mag of moet de bibliotheek soms stelling nemen?
- En wie bepaalt wat passend, wenselijk of ‘goed’ is?
Dit dossier helpt bibliotheekmedewerkers om deze vragen niet uit de weg te gaan, maar ze samen bespreekbaar te maken.
In deze aflevering van de Probiblio podcast ‘Activisme in de bibliotheek – waarom niks doen geen optie is!’ verkennen Probiblio-adviseurs Maike van Pelt en Lotte Kok samen met schrijver Marjoleine Molenaar (Verboden Boeken) en filosoof en politicoloog Merel Talbi wat activisme kan zijn in het dagelijks bibliotheekwerk. Van kleine, persoonlijke keuzes tot scherpe maatschappelijke stellingnames.
Magazine Doe iets: een startpunt
Op 28 november 2025 lanceerde Probiblio het eenmalige magazine Doe iets, een uitgave over activisme in de bibliotheek. In het magazine lees je verhalen, interviews, reflecties en praktijkvoorbeelden van bibliotheken en professionals die zoeken naar hun maatschappelijke rol.
Het magazine laat verschillende perspectieven naast elkaar bestaan. Juist daardoor is het geschikt als startpunt voor een intern gesprek met collega’s, programmeurs, collectiespecialisten, publieksmedewerkers, management of directie.
Je kunt Doe iets op verschillende manieren lezen:
1. Fysiek magazine
Alle bibliotheekdirecteuren in Nederland ontvingen eind 2025 twee exemplaren. Ga op zoek naar de magazines binnen jouw organisatie en leg ze op tafel bij een teamoverleg, inspiratiesessie of programmasessie.
2. Downloadbare versie
Gebruik de digitale versie om het magazine breder te delen binnen je organisatie.
3. Losse online artikelen
Alle interviews en verhalen uit Doe iets zijn hieronder online te lezen. Kies één artikel dat past bij een vraagstuk dat in jouw bibliotheek speelt en gebruik dat als inspiratie, verdieping of gespreksstarter.
In 3 stappen het gesprek starten
Stap 1: Kies een aanleiding, begin klein
Je hoeft niet meteen een visie op activisme te formuleren. Oefen eerst met een gesprek over één van de artikelen uit het Doe iets magazine. In Doe iets lees je verhalen en interviews vanuit uiteenlopende achtergronden en ervaringen. Laat die veelstemmigheid het vertrekpunt zijn: wat valt jou op, wat schuurt, welke stemmen zetten je aan het denken?
Of kies één concrete aanleiding. Een situatie op de werkvloer, zoals een programma waar discussie over ontstond, een vraag uit het team over neutraliteit, meerstemmigheid of stelling nemen of een maatschappelijk thema waar bezoekers of collega’s verschillend naar kijken. Het doel is niet om elkaar te overtuigen, maar om samen te onderzoeken welke rol jullie als bibliotheek willen spelen.
Stap 2: Maak ruimte voor ongemak
Gesprekken over activisme, maatschappelijke betrokkenheid en positionering kunnen ongemakkelijk zijn. Dat hoort erbij. Juist onderwerpen die schuren, maken zichtbaar waar waarden, grenzen en verwachtingen verschillen. Rixt Hulshoff Pol van het Wereldmuseum Amsterdam geeft in haar ‘Survivalgids Ongemakkelijke gesprekken’ 7 praktische tips om met dat ongemak om te gaan. Haar belangrijkste boodschap: ongemak hoeft niet opgelost te worden voordat je het gesprek kunt voeren. Het mag juist onderdeel zijn van het gesprek.
Stap 3: Sluit af met een concrete vervolgvraag
Een goed gesprek hoeft niet meteen te eindigen in een besluit. Wel helpt het om samen te bepalen wat de volgende stap is. Bijvoorbeeld:
- Welke vraag willen we verder onderzoeken?
- Waarover denken we binnen ons team verschillend?
- Welke stemmen horen we nog te weinig?
- Wat betekent dit voor onze programmering, collectie of publieksservice?
- Waar voelen we handelingsverlegenheid?
- Waar willen we juist bewuster positie innemen?
Zo wordt het gesprek geen losse discussie, maar een eerste stap naar bewuster handelen.
Praktische werkvorm
Duur: 45 tot 60 minuten
Voor wie: teams, programmeurs, collectiespecialisten, publieksmedewerkers, management of projectgroepen
Benodigdheden: één artikel uit Doe iets, post-its of digitaal whiteboard
Opzet:
- Lees vooraf of samen één artikel
Kies een artikel dat aansluit bij een actueel vraagstuk in jullie bibliotheek. - Laat iedereen individueel reageren
Verdiep je in de perspectieven die in het artikel aan bod komen. Vraag: wat raakt, schuurt of verrast je? - Bespreek de verschillen
Welke perspectieven komen naar voren? Waar denken jullie anders over? - Koppel het aan de praktijk
Wat herkennen jullie uit je eigen bibliotheek? Waar zit handelingsverlegenheid? - Bepaal één vervolgstap
Bijvoorbeeld: een tweede gesprek plannen, een programmakeuze bespreken, een lokale casus onderzoeken of een collega uitnodigen die een ander perspectief meebrengt.
Gespreksstarters
Gebruik één van deze vragen tijdens een teamoverleg, intervisie, programmeursbijeenkomst of directiegesprek om een gesprek te openen:
- Wanneer is de bibliotheek neutraal, en wanneer is neutraliteit óók een keuze?
- Hoe zorgen we dat verschillende stemmen ruimte krijgen, zonder dat schadelijke uitsluiting wordt genormaliseerd?
- Wanneer vinden wij dat de bibliotheek stelling mag nemen?
- Welke onderwerpen vermijden we nu misschien, omdat ze ongemakkelijk zijn?
- Welke groepen of perspectieven zijn in onze programmering of collectie minder zichtbaar?
- Wat betekent toegankelijkheid als bezoekers fundamenteel van mening verschillen?
- Hoe gaan we om met weerstand vanuit publiek, politiek of partners?
- Waar ligt voor ons de grens tussen ruimte bieden en grenzen bewaken?
- Welke maatschappelijke rol willen wij lokaal vervullen?
- Wat zouden we doen als ‘niets doen’ geen optie is?
7 tips voor omgaan met ongemak
Wie met activisme, maatschappelijke thema’s of meerstemmigheid aan de slag gaat, krijgt vroeg of laat te maken met ongemak. Dat is niet erg. Ongemak kan juist zichtbaar maken waar waarden, verwachtingen en grenzen botsen.
De tips van Rixt Hulshoff Pol helpen om gesprekken zorgvuldig te voeren en ruimte te maken voor verschillende perspectieven. Gebruik ze bijvoorbeeld bij de voorbereiding van een programma, teamgesprek of evaluatie.
- Onderzoek ongemak
- Maak ruimte voor meerstemmigheid
- Formuleer samen prikkelende vragen zonder pasklaar antwoord
- Richt je op dialoog, niet op zenden
- Normaliseer en benoem ongemak
- Beweeg en balanceer
- Reflecteer en evalueer samen
Praktijkvoorbeelden
Doe inspiratie op van deze voorbeelden van activisme in de bibliotheek:
- Doe mee met de 2e Week van het Verboden Boek van 19 t/m 27 september.
Heb je een eigen voorbeeld? Mail naar communicatie@probiblio.nl.
Voor wie is dit dossier?
Dit dossier is relevant voor bibliotheekmedewerkers die willen onderzoeken wat activisme, maatschappelijke betrokkenheid of positionering kan betekenen voor hun werk. Denk aan: programmeurs, collectiespecialisten, publieksmedewerkers, marketeers en communicatiemedewerkers, teamleiders en managers, directies, medewerkers die werken aan burgerschap, inclusie of community library, projectleiders en adviseurs.
Je hoeft geen expert te zijn in activisme om het gesprek te starten. Juist de twijfel, vragen en verschillende perspectieven vormen het vertrekpunt.
Hulp nodig? Probiblio denkt mee
Wil je met je team aan de slag met Doe iets, maar weet je nog niet goed hoe? Of zoek je een gespreksvorm, voorbeeld uit een andere bibliotheek of begeleiding bij een interne sessie? De adviseurs van Probiblio denken graag mee over een passende aanpak. Neem contact op met programmeurs Jasper Poortvliet en Karen Bertrams.
Heb je vragen?
Jasper Poortvliet
