Terugblik Bibliotheekplaza 2026: De waarde van aandacht

Maarten Boer van creatief bureau Buutvrij nam ons mee in een verhaal over verhalen. Want in een wereld waarin merken vooral méér willen – meer likes, volgers en aandacht – vergeten we soms de belangrijkste vraag: ‘Nou en?’ Waarom is iets écht de moeite waard? En welk verhaal schuilt daarachter?

Met verrassende voorbeelden liet hij zien hoe je aandacht verdient met verhalen die zichzelf doorvertellen. Zoals Tony’s Chocolonely, dat ongelijkheid in de cacao-industrie voelbaar maakte door bezoekers van een bijeenkomst ongelijk te behandelen. Of Het Vergeten Kind, dat met de herkenbare wereld van Ciske de Rat aandacht vroeg voor een ingewikkeld onderwerp.

De belangrijkste les? Overal zit een verhaal in, zelfs in een uitdaging. Juist eerlijkheid, kwetsbaarheid en een beetje lef maken een verhaal geloofwaardig. Buutvrij vertelde bijvoorbeeld openlijk op LinkedIn toen het minder goed ging met het bedrijf. En juist dát trok de aandacht.

Ook voor bibliotheken biedt dit kansen. Loopt een activiteit niet goed? Draai het probleem eens om. Wat gebeurt er als je niet méér, maar juist mínder bezoekers probeert te trekken? Door anders te kijken, kritische vragen te stellen en het onverwachte op te zoeken, ontstaan nieuwe verhalen en ideeën.

Dus voordat je aandacht probeert te trekken, stel jezelf eerst die ene, korte vraag: nou en? Want aandacht krijg je niet zomaar. Die moet je verdienen met een verhaal dat ertoe doet.

Kunnen we ons tegenwoordig écht minder goed concentreren dan vroeger? En hoe werkt aandacht eigenlijk? Met een energieke presentatie vol verrassende experimenten en mindfucks liet onderzoeker Stefan van der Stigchel zien hoe ons brein bepaalt wat we wel en niet opmerken.

Elke dag krijgen we ontzettend veel informatie te verwerken. Gelukkig heeft ons brein een aandachtsfilter dat bepaalt wat we wel en niet waarnemen. Want we hebben maar één aandacht, en die is beperkt én vluchtig. Een onverwacht geluid, een gedachte of iets wat opvalt: voor je het weet, is je aandacht alweer ergens anders.

Wat onze aandacht trekt, verschilt bovendien per persoon. We kijken misschien naar hetzelfde, maar zien niet altijd hetzelfde. Onze verwachtingen, interesses en ervaringen bepalen hoe we de wereld waarnemen. En dé aandachtsspanne? Die bestaat niet.

Wat kunnen bibliotheken hiervan leren? Dat aandacht trekken niet altijd betekent dat je harder moet roepen. Juist door rekening te houden met wat bezoekers belangrijk vinden én door onnodige afleiding te beperken, kun je aandacht beter vasthouden. Denk bijvoorbeeld aan een bibliotheekinrichting waarin bezoekers zich kunnen concentreren, zonder steeds door onverwachte prikkels te worden afgeleid.

En misschien wel de belangrijkste les: geef aandacht ook de tijd en ruimte. Want wie langer kijkt, ziet meer. Aandacht is beperkt, en juist daarom is het zo bijzonder als iemand die aan jou geeft.

In onze hyper digitale wereld waar algoritmes en clickbait-titels er alles aan doen om jou in je eigen bubbel te houden, is aandacht hebben voor de ander niet vanzelfsprekend. Berber Chaqan Broekstra, mediapedagoog en moeder, helpt niet alleen opvoeders en professionals maar ook kinderen en jongeren om mediavaardiger te worden.

Waarom is aandacht nou zou essentieel en wat is het effect van ons telefoongedrag op de ander? Als volwassenen hebben we al snel een oordeel over de content die kinderen consumeren zonder dat wij ons echt in de inhoud hebben verdiept. Het gesprek aangaan met het kind is dan ook veel waardevoller dan bij voorbaat iets verbieden. Je kunt wel duidelijke grenzen stellen door bijvoorbeeld van tevoren af te spreken dat ze één aflevering mogen kijken. Probeer niet teveel met tijd te werken, want als je midden in een aflevering of in een game moet stoppen dan is dat veel lastiger dan wanneer iets afgerond voelt. Geef ze ook de ruimte om hun eigen verantwoordelijkheid hierin te nemen en ondersteun als het ze zelf niet lukt. Daarbij is aandacht essentieel. Als volwassenen moeten wij dan ook het goede voorbeeld geven en een veilige basis zijn en ons niet verschuilen achter onze schermen.

Wanneer kinderen veel schermtijd hebben, brengt dit veel nadelige gevolgen met zich mee in de ontwikkeling. Zo missen ze gemiddeld 1.000 woorden per dag. Ook word het veel lastiger om je voor langere tijd te concentreren of een activiteit te doen die meer van ons denkende brein vraagt.

Berbers tip voor bibliotheken: maak van de bibliotheek een plek waar aandacht, verbinding en mediawijsheid samenkomen. Creëer ruimte voor rust en ontmoeting, organiseer activiteiten die bewust mediagebruik stimuleren en werk samen met lokale partners om mediawijs gedrag te versterken.

Bekijk de handout van Berber’s presentatie

Luc Stevens heeft als hoogleraar orthopedagogiek en founding father van NIVOZ een rijke achtergrond binnen het onderwijs. Deze sessie stond in het teken van acceptatie en erkenning van wie we zijn. Binnen het onderwijs zie je vanaf groep 3 een verandering in de houding van de leerkrachten naar de leerlingen waarin tolerantie verandert naar controle-aandacht. Controle en structuur zijn belangrijk, maar vooral leerlingen die minder goed meekomen op school ervaren vaak extra druk. Terwijl juist positieve aandacht en aanmoediging bijdragen aan hun ontwikkeling.

Om leerlingen echt te ondersteunen moet een leerkracht leren om aandachtig te luisteren naar de behoefte van de leerling, dit betekent dat je ook de goede vragen stelt en ervan uitgaat dat kinderen minder controle nodig hebben. Het resultaat is dan ook dat de leerlingen meer verantwoordelijkheid nemen voor hun gedrag. We spreken dan van wederzijdse responsiviteit, waar de opvoeder en de leerling tevredenheid en zelfvertrouwen ontwikkelen door wederzijds begrip en invulling van verwachtingen. Hierdoor ontstaat veilige gehechtheid, wat de basis vormt voor onze relaties.

Wat doe je dan wanneer iemand gedrag vertoont waardoor anderen zich onveilig voelen? Ook dan adviseert Luc dat openheid altijd de eerste stap moet zijn. Dit betekent zonder oordeel, zonder cynisme en zonder angst. Openstaan voor de ander is dan ook een levenslange opgave waar we elkaar voor nodig hebben.

Hoe krijg je mensen in beweging? Dat is de vraag waar Tim den Heijer zich dagelijks mee bezighoudt. Naast strateeg voor diverse creatieve gedragscampagnes is hij ook schrijver, spreker en columnist voor Quest. Daarnaast werkte hij als creative director in de reclamewereld.

Tijdens de sessie nam Tim ons mee in verschillende succesvolle campagnes die onbewust sturing geven aan menselijk gedrag, ook wel nudging genoemd. Een goed voorbeeld hiervan is de bromvliegsticker in de urinoirs op Schiphol. Schiphol heeft dit ingevoerd als reactie op de wc’s die vaak vies werden achtergelaten. Wat blijkt? Een simpele sticker waar mannen onbewust op willen mikken tijdens het plassen, leidt tot schonere wc’s en dus lagere schoonmaakkosten.

Campagnes die ons gedrag veranderen, hoeven niet alleen maar voor commerciële doeleinden gebruikt te worden en kunnen juist ook heel effectief zijn om maatschappelijke kwesties aan te pakken. Een voorbeeld hiervan is een actie vanuit een goed doel dat ziektes onder kinderen in ontwikkelingslanden wil tegengaan. Al snel merkten ze dat enkel bewustzijn creëren en zeep opsturen onvoldoende resultaat opleverde. De oplossing bleek om speelgoed in de zeepjes te stoppen, zodat de kinderen intrinsiek gemotiveerd raken om de zeep daadwerkelijk te gebruiken.

Dit soort onbewuste campagnes werkt vaak veel beter dan informatieve campagnes die zich focussen op bewustwording of informatieverstrekking. Wij denken dan ook vaak dat we rationele keuzes maken. Echter, slechts zo’n 5 procent van de beslissingen die we nemen, is gebaseerd op ratio. De rest doen we op de automatische piloot. Nudging kan dus voor zowel commerciële als maatschappelijke vraagstukken worden ingezet en speelt een belangrijke rol in het stimuleren van ons gedrag.

Tijdens de deelsessie Ruimte voor de minder gehoorde stemmen van kennisinstituut Movisie maakten deelnemers kennis met Daan de Bruijnen en Malin Winter, onderzoekers op het gebied van zeggenschap en burgerbetrokkenheid. Zij vertelden meer over hoe stemmen van burgers zich verhouden tot instituties en de zogenaamde ‘participatie- en invloedskloof’: de kloof die ontstaat doordat participatie over het algemeen erg gericht is op taal en debat. Hierdoor worden theoretisch geschoolden vaker gehoord dan burgers die minder vaardig zijn met taal, terwijl ook zij inspraak zouden moeten hebben in wat er binnen hun leefomgeving gebeurt.

Deze kloof zorgt onbewust voor een ‘epistemisch onrecht’, oftewel een ongelijke waardering van verschillende bronnen van kennis. Daan en Malin voerden daarom tijdens de deelsessie een pleidooi voor meerstemmigheid, óók aandacht voor de minder gevestigde stemmen. In hoeverre mensen zich geroepen voelen om hun stem te laten horen, hangt namelijk af van drie factoren: kunnen ze inspraak leveren, willen ze inspraak leveren en mogen ze inspraak leveren?

Na een aantal voorbeelden te hebben gegeven over hoe je kunt inspelen op deze factoren, gingen de deelnemers zelf in groepjes aan de slag met de vraag: hoe kan ik dit toepassen binnen mijn bibliotheek? Daar kwamen inspirerende ideeën uit, die draaiden om het verlagen van de drempel en het soms intimiderende imago dat de bibliotheek kan hebben voor mensen met lagere basisvaardigheden. Van community-collectionering en knutselavonden voor eenzame bezoekers, tot bouwkundige voorstellen en een meer toegankelijke naam; de deelsessie plantte genoeg zaadjes bij de deelnemers om in hun eigen bibliotheek mee aan de slag te kunnen.

AI-taalmodellen zoals ChatGPT worden steeds populairder in de moderne wereld. Wat betekent dat voor ons wereldbeeld? Koen Versmissen van Expertise Centrum Data Ethiek leidde de deelnemers door de complexe wereld die AI met zich meebrengt en beschreef daarbij beeldend de voor- en nadelen ervan.

Zo kwam aan bod hoe ‘technosolutionisme’, het geloof dat technologie krachtig genoeg is om al onze problemen op te lossen, recht tegenover existentieel doemdenken staat. Vandaar dat kritische AI-geletterdheid zo belangrijk is; daarmee leer je afwegingen te maken over AI-gebruik, echt van nep te onderscheiden, na te denken over de klimaatimpact van AI en fouten of schadelijke vooroordelen uit AI-antwoorden te filteren.

“Hoe we de wereld zien, hangt af van waar we onze aandacht op richten,” aldus Koen.

In een aandachtseconomie waarin sociale media-algoritmes je focus proberen vast te houden, is het dus belangrijk om je bewust te zijn van hoe deze digitale programma’s je blik op de wereld vormen. De kern van Koens boodschap luidde als volgt: de manier waarop we als mens met AI omgaan, houdt ons een spiegel voor over de maatschappij waarin we leven. Het is aan ons om daar op genuanceerde wijze mee om te gaan.

De presentatie van Ireen van der Lem en Veerle Sterk over Lief en Leedstraten begon met een praktische opdracht: schrijf een kaartje aan een buur. Dit bracht meteen het gesprek op over de waarde van goed burencontact.

Lief en Leedstraten brengen buurtbewoners dichter bij elkaar. Het initiatief helpt om eenzaamheid te verminderen, betrokkenheid te vergroten en ervoor te zorgen dat mensen prettig en veilig in hun eigen buurt kunnen blijven wonen. “Goede buren zijn goud waard,” vertelt Ireen van der Lem. “Als je elkaar kent, vraag je gemakkelijker om hulp en merk je sneller wanneer iemand wat extra aandacht kan gebruiken.”

Met rode en groene stemkaarten gingen deelnemers in de zaal met elkaar in gesprek. Wie maakt regelmatig een praatje met een buur? Wie kookt er weleens voor iemand uit de straat? En aan wie zou je een huissleutel toevertrouwen? De antwoorden lieten zien hoe verschillend burencontact kan zijn.

Bewoners kunnen hun straat aanmelden als Lief en Leedstraat bij aangesloten gemeenten. Een of meer bewoners beheren dan als gangmaker een Lief & Leedpotje. Daaruit betalen zij kleine attenties, zoals een kaartje voor een nieuwe buurtbewoner, een bloemetje voor een zieke buur of een reep chocola voor een jarige.

Lief en Leedgangmaker Pauline vertelt dat ze over haar buurt eerst dacht: “Dat hebben we hier niet nodig.” Toch heeft ze twee jaar geleden het initiatief genomen voor haar wooncomplex en ziet ze nu hoeveel het voor mensen betekent. Juist die kleine gebaren dragen bij aan een sterke en betrokken buurt waarin mensen naar elkaar omkijken.

Meer weten? Kijk op www.liefenleedstraat.nl.

Vóór binnenkomst werden de bezoekers van deze workshop al verwelkomd door een aantal matten bij de ingang, die samen de zin ‘Het is de tederheid die telt’ uitschreven. Judith van der Wildt van Stadsklooster Haarlem ging met de deelnemers in gesprek over het beleven en ervaren van aandacht, voor jezelf en voor elkaar, en de bibliotheek als een plaats die zulke momenten van aandacht faciliteert.

Al snel gaf ze het stokje over aan Irma Hartog, maker van het programma Vertelkracht bij het Stadsklooster. Met haar ging de groep ‘aan de slag met aandacht’. Allereerst aandacht voor jezelf en zorgen dat je ‘aandachtig aanwezig’ bent; de groep kwam onder begeleiding van Irma fysiek tot rust met een aantal bewegings- en ademhalingsoefeningen.

Vervolgens: aandacht voor elkaar. De deelnemers liepen rond, maakten contact met elkaar en stelden elkaar persoonlijke vragen, zoals ‘Heb je je weleens buitengesloten gevoeld?’ en ‘Wie is er trots op jou?’. Aan het eind van de sessie zat iedereen in een grote kring op de vloer. De deelnemers stonden samen stil bij hoe ze meer aandachtig aanwezig kunnen zijn in hun werk, zowel in contact met bezoekers als richting collega’s. Irma sloot de workshop af met een passend laatste citaat: ‘Aandacht is ook een vorm van liefde’.

Tijdens deze deelsessie namen de Complimentenmakers Gemma en Inge de deelnemers mee in de kunst van het complimenten geven. Na een korte introductie, waarin onder meer aandacht werd besteed aan de psychologische meerwaarde van het ontvangen van een compliment, werden de deelnemers uitgenodigd om mee te denken over wat een compliment nu écht bijzonder maakt. Daaruit kwam naar voren dat een goed compliment volgens hen vooral persoonlijk, oprecht en specifiek is. Gemma en Inge vulden dit aan met de aanmoediging om ook voorbij je eigen smaak te kijken, te vertrouwen op je ingevingen en je vooral niet te laten tegenhouden om een compliment uit te spreken. Een mooi compliment, zo stelde Gemma, brengt immers altijd positieve energie met zich mee.

Met die gedachte in het achterhoofd begon het praktische gedeelte van de workshop: het was tijd om complimenten uit te delen! De deelnemers werden in tweetallen verdeeld en kregen de ietwat confronterende opdracht om de ander twintig seconden lang in volledige stilte te observeren. Bij sommige duo’s was het ongemak duidelijk voelbaar, terwijl andere de gelegenheid juist aan leken te grijpen om elkaar écht even te zien. Zonder de stilte te verbreken, werd iedereen vervolgens gevraagd vijf woorden op te schrijven die hun eerste indruk van de ander beschreven. Deze mochten later worden aangevuld met acht verdiepende woorden.

Daarna was het tijd om de woorden om te zetten in een volledig compliment, dat op een kaartje werd geschreven en vervolgens aan de ander werd overhandigd of zelfs met de hele groep werd gedeeld. Wat daarbij opviel, was de herkenning die veel deelnemers in elkaars woorden vonden. “Huh, hoe weet je dit van mij?”, klonk het ergens lachend vanuit de zaal.

Tegen het einde van de workshop hing er een voelbare warmte in de ruimte. Waar sommige deelnemers elkaar aan het begin nog helemaal niet kenden, verlieten ze de zaal nu met een persoonlijk compliment op zak én een gesprek dat nog lang niet was afgelopen.

De workshop van Schweigman& liet deelnemers op een interactieve manier kennismaken met zintuigen en prikkelverwerking. Tijdens de eerste oefening ontdekten deelnemers dat ze vaak meer weten dan ze denken wanneer ze niet kunnen vertrouwen op hun zicht of verstand, maar gebruikmaken van voelen, ruiken en proeven. Zo werd duidelijk hoeveel informatie in ons lichaam is opgeslagen.

Vervolgens werd uitgelegd hoe prikkels worden gefilterd door de hersenen, geïllustreerd door middel van een poort. De grootte van de poort, en daarmee de hoeveelheid prikkels die in de hersenen binnenkomen, verschilt per persoon.

Om deze verschillen herkenbaar te maken, introduceerde de workshopleider vier prikkelverwerkingstypes in de vorm van dieren: de beer, aap, haas en kat. Elk type heeft zijn eigen manier van omgaan met prikkels en laat daardoor ander gedrag zien. Zo zoekt de aap actief prikkels op, terwijl de beer juist weinig behoefte heeft aan prikkels. De haas merkt vaak te laat dat de prikkels te veel worden, terwijl de kat juist bewust keuzes maakt om overprikkeling te voorkomen.

De workshop gaf deelnemers inzicht in de verschillen in prikkelverwerking. Door hierover in gesprek te gaan, ontstaat er meer ruimte voor begrip, effectieve communicatie en prettigere samenwerking.

Benieuwd welk prikkeltype jij bent? Doe de prikkeltypetest van Schweigman&.

Tijdens de Tech Yoga-sessie van SETUP stond de relatie tussen technologie en de mens centraal. Yoga wordt gezien als een moment van ontspanning waarbij mensen hun telefoon meestal wegleggen, maar deze sessie vroeg deelnemers om anders naar hun telefoongebruik te kijken. In plaats van de telefoon volledig weg te leggen, werd deze onderdeel van het moment van rust en bewustzijn.

Op een speelse manier werden yogaoefeningen gecombineerd met de telefoon. Zo gebruikten deelnemers hun telefoon als ankerpunt op hun buik tijdens ademhalingsoefeningen, zochten ze balans met hun telefoon op hun hoofd en zetten ze hun favoriete nummer op tijdens een downward facing dog. De sessie nodigde deelnemers uit om bewust na te denken over hun telefoongebruik, juist door de ontspanning op te zoeken mét de telefoon. Niet vanuit het idee dat technologie goed of slecht is, maar vanuit de vraag welke rol de smartphone inneemt in hun leven.

Een gezonde relatie met technologie draait niet om volledig aan of uit staan, wat in deze samenleving bijna niet meer mogelijk is, maar juist om het vinden van een bewuste balans. Door stil te staan bij wat je telefoon je brengt en van je afneemt, kun je bewustere keuzes maken rondom telefoongebruik.