Leren van de paraatheid van Europese collega-bibliotheken

Duidelijk is dat crisissituaties voor de Scandinavische landen, Oekraïne (de dreiging van – in het ergste geval – oorlog ) en Spanje (klimaatdreiging) veel reëler zijn dan voor ons en zij zich er daarom al veel steviger op voorbereiden, meer ook dan in Letland is ervaren. In Nederland gebruiken we het woord ‘weerbaarheid’: hoe veerkrachtig zijn we als er iets gebeurt? De genoemde landen lijken een veel actievere benadering te kiezen en spreken over preparedness, total defence, civil protection: meerdere keren is gezegd dat paraatheid geregeld moet zijn vóórdat een noodsituatie zich openbaart, niet in paniek maar in kalmte. Begrijpelijk voor de landen die zoveel dichter bij Rusland liggen.

Voortbouwen op de kracht van bibliotheken

Het is mij opgevallen dat de bibliotheken er niet aan twijfelen dat ze een belangrijke rol te vervullen hebben, die voortbouwt op veel dat ze al zijn en doen. Met het bieden en beschermen van betrouwbare informatie als rode draad en de waarden laagdrempeligheid, toegankelijkheid en betrouwbaarheid als kracht. Ook overheden zien dat zo, want zij géven de bibliotheken ook een rol. Dat geeft ons (hopelijk) nog de tijd de genoemde landen te volgen.

Oekraïne:

De aftrap werd verzorgd door een Oekraïense journalist die de Finnen op de hoogte houdt van de ontwikkelingen in zijn land. Hij vertelde wat er te leren valt van de situatie waarin zijn landgenoten tot hun grote verrassing terecht kwamen na de Russische inval in het oosten: welke diensten vallen uit en hoe bereid je je daar op voor? Informatie kan beschermen of destabiliseren. Het is daarom van belang vier vragen te stellen vóórdat je informatie met anderen deelt: waar komt het vandaan, is het actueel en bevestigd, hélpt het anderen en zitten er gevoelige elementen in die misschien beter niet verspreid kunnen worden?

Zeer indrukwekkend was de collega van de Nationale Bibliotheek van Oekraïne, die met zwaar gemoed melding deed van 879 doelgericht gebombardeerde bibliotheken – 2.540 culturele gebouwen in totaal – en 17 gesneuvelde bibliotheekmedewerkers. Zij vertelde hoe de Nationale Bibliotheek zich heeft ingericht op het beschermen van bezoekers, personeel, collectie en stabiel internet. En hoe bibliotheken in het hele land als safe places fungeren waar burgers informatie over de situatie kunnen krijgen, warm kunnen blijven, thee en water kunnen drinken, stabiel internet kunnen gebruiken en hun apparaten kunnen opladen. Bibliotheekpersoneel is opgeleid om te handelen in geval van nood, EHBO te verlenen en zelfs eerste psychische bijstand aan bezoekers. Veel aandacht is er ook voor programmering op het gebied van mediageletterdheid en kritisch denken, in de strijd tegen nepinformatie. Duidelijk is al dat bibliotheken ook na de oorlog zullen blijven fungeren als centra voor democratie en weerbaarheid.

Zweden: ‘library preparedness toolkit’

In Zweden handelt men vanuit de gedachte: military defence + civilian defence = total defence. Deze ‘burgerlijke verdediging’ houdt in dat iedereen een bijdrage levert in het geval dreiging of oorlog, ook bibliotheken. Het bibliotheekwerk is in Zweden sterk gedecentraliseerd, er is dus geen landelijk beleid. Maar een door de Nationale Bibliotheek uitgevoerde scan van de beleidsplannen van bibliotheken laat zien dat Zweedse bibliotheken zij de volgende rollen op zich nemen:

• promoten van de democratische rechten en het versterken van de democratische skills van burgers;
• verspreiden van betrouwbare informatie;
• versterken van de weerbaarheid/veerkracht van burgers (met veel aandacht voor media- en informatiegeletterdheid);
• verzekeren van de continuïteit van de reguliere bibliotheekdiensten met de nadruk op de bibliotheek als een essentiële voorziening, ontmoetingsplek en community support centre.

Er is in 2023 een landelijke library preparedness toolkit ontwikkeld, die recent is geactualiseerd. De Bibliotheek van de Zweedse stad Lund (132.000 inwoners) liet zien hoe zij klaar staat om de vestigingen tijdens een crisis snel om te zetten in informatiepunten waar betrouwbare informatie verkregen kan worden. Tot aan een speciale huisstijl voor vlaggen, borden en posters. De functie heeft zij gekregen van de gemeente.

Noorwegen: publieksprogrammering

De Noorse Bibliotheek Tønsberg & Færder maakte indruk met een zeer specifieke publieksprogrammering met onder meer:

• een permanente vitrine met de onderdelen van het noodpakket, een medewerker die altijd aanwezig is om uitleg te geven en lezingen over dit pakket;
• lezingen over wat te doen bij verschillende soorten noodgevallen (met het Rode Kruis als belangrijkste partner);
• lezingen/workshops over het inmaken van voedsel en andere manieren om tijdens een (langere) crisisperiode goed te kunnen blijven eten en drinken.

Deze bibliotheek biedt ook programmering over het beoordelen van informatie en kritisch denken, maar heeft veel moeite de mensen te bereiken die daar de meeste baat bij kunnen hebben.

In Noorwegen moet elke gemeente zowel een emergency preparedness coordinator’ als een bibliotheek hebben. In het contact tussen beide partijen komt de rol van de bibliotheek tot stand. De genoemde coördinator kan ook zelf een directe rol spelen bij het geven van de lezingen of het geven van uitleg bij de vitrine met noodspullen.

Finland: Finnish Preparedness Planning Model

De Finse bijdrage bestond uit een toelichting op het Finnish Preparedness Planning Model, een zeer degelijk instrument van de Finse vereniging van gemeenten om ervoor te zorgen dat bibliotheken de burgers in alle situaties kunnen blijven dienen. Het plan laat zien hoe de dienstverlening zelf beschermd en voortgezet kan worden, maar geeft ook aan hoe de dienstverlening in crisissituaties eruit kan zien. Het plan bereidt bibliotheken voor op verschillende crisistypen met tips en goede voorbeelden, maar elke gemeente en bibliotheek blijft zelf verantwoordelijk voor het organiseren van de eigen paraatheid. Ook Finland kent een sterk gedecentraliseerd stelsel.

Spanje: maatregelen rond klimaatverandering

Spanje heeft – met dit jaar 4.000 hittedoden in 2025 en 60 hittegolven – alle reden om hard te werken aan de opzet van een netwerk van koelteplekken. Ook bibliotheken doen daaraan mee. Zij maken daarbij gebruik van een landelijke financieringsregeling om ervoor te zorgen dat bibliotheken:

• in het algemeen veilige en gastvrije plekken zijn;
• fungeren als plekken waar het in de zomer niet warmer is dan 27 graden en in de winter niet kouder dan 21 graden;
• rolmodel zijn voor duurzame publieksvoorzieningen.

Bibliotheken als onmisbare schakel in paraatheid

Het Nordic Libraries Annual werd – wel zo slim – afgesloten met een opbeurend, activerend betoog van een Finse collega om als bibliotheken een rol te pakken en die naar buiten te presenteren. Daarbij werd aangegeven dat bibliotheken met hun toegankelijke en betrouwbare dienstverlening rond informatievoorziening, geletterdheid en kritisch denken – al een stevige bijdrage aan de paraatheid van burgers leveren.

De bovengenoemde bijdragen zijn hier stuk voor stuk terug te kijken.