“Met het relevantiekader voerde ik het juiste gesprek met de gemeente”

In 2024 trad Martje van Nes aan als directeur van Bibliotheek Schiedam. Het was direct een uitdagende periode voor de subsidie van de bibliotheek.  

Hoe was de relatie met de gemeente bij jouw aantreden?

“Het meerjarenbeleid van de bibliotheek én de termijn van het College kwamen tegelijk ten einde. Het was bekend dat er bezuinigd moesten worden maar het was nog onduidelijk wat de bezuinigingen precies voor de bibliotheek zouden betekenen. Ik had nog geen ervaring in het werken met gemeentelijke procedures, maar met die kennis is het achterhoofd was ik wel extra alert in het contact richting de gemeente, onze subsidieverstrekker.” 

In het gesprek met de gemeente stelde de ambtenaar voor met een producten- & dienstencatalogus te gaan werken. Ik vond het een goed idee om inzichtelijk te maken wat de bibliotheek bijdraagt aan de stad Schiedam. De vorm van een producten- en dienstencatalogus past mijns inziens echter niet bij hoe de rolverdeling van gemeente en bibliotheek eruit ziet op basis van de publieke waarden. Toch heeft de ambtenaar een beschikking opgesteld waarin de gemeente de catalogus als voorwaarde van subsidie stelde. Ik wilde liever geen bezwaar aantekenen tegen de beschikking. Mijn wens was het gesprek voeren over wat de toegevoegde waarde van de bibliotheek is voor de stad Schiedam.  

Hoe lukte het om een ander gesprek met de gemeente te voeren?

Ik nam contact op met collega-bibliotheekdirecteuren en Dick van Tol, netwerkcoördinator bij Probiblio. Ik wilde weten: is het naïef denken dat ik verwachtte dat het College open zou staan voor een gesprek over mijn visie op de waarde van de bibliotheek? Samen met Daniel Zegeling, Probiblio’s adviseur Financiën en Ondernemerschap, en mijn Raad van Toezicht heb ik een gesprek kunnen afdwingen op bestuurlijk niveau en het gesprek inhoudelijk voorbereid. Ik vond het belangrijk dat gesprek ook te voeren met de nieuwe wethouder en we hebben daarom gewacht tot deze was geïnstalleerd. Je kunt met de gemeente best bespreken dat dat je een ander gesprek kan voeren, los van financiën, maar over de bijdrage van de bibliotheek aan de stad. 

Welke rol heeft het relevantiekader gespeeld?

In zowel het gesprek met de betrokken ambtenaar als het gesprek met de wethouder, hebben we het relevantiekader ingezet: door heel concreet aan te tonen op welke punten de opgaven van de bibliotheek aansluiten bij de opgaven van de gemeenten. Aan het einde van het bestuurlijk gesprek erkenden beide partijen dat het gesprek openheid en wederzijds begrip had gebracht.”.  

Voor mij was en is het een principiële zaak: de publieke waarde van de bibliotheek en de bedoeling van de bibliotheekwet komen in het gedrang zodra de opbrengst van de bibliotheek tot een producten- en dienstencatalogus wordt teruggebracht. Gemeentes zijn praktisch gericht en misschien niet gewend dat iemand een beschikking aanvliegt op principiële gronden.

Waar komt jouw principiële basis vandaan?

Met een achtergrond bij onder andere Artsen zonder Grenzen ben ik gewend vanuit waarden te werken. Zo kijk ik ook naar de positie van de bibliotheek. Alles begint bij onze onafhankelijke positie. Internationaal zijn er verschuivingen van macht en staat de democratie onder druk. Normen, waarden en overtuigingen gaan ook verschuiven. Alles is nu ‘te koop’. De geloofwaardigheid van instituties staat onder druk. Toch heeft de bibliotheek nog steeds de steun van zowel het algemeen publiek als de politiek. Ik zie het als mijn taak om de waarden van de bibliotheek te bewaken.” 

Hoe vertaalde je dit naar het gesprek met de gemeente?

Het is belangrijk dat we in de bibliotheeksector moed en lef tonen. De bibliotheek heeft een wettelijke basis. Het kan goed zijn dat de bibliotheek een jarenlange goede samenwerking heeft met een gemeente, maar klopt het ook? Heeft iedereen de juiste rol en zijn we daar zuiver in? Vaak geldt helaas ‘wie betaalt bepaalt’. Dus zodra een gemeente alleen naar output en de cijfers kijkt, is er een risico dat een gemeente bezuinigingen doorvoert en je aan impact verliest. Dat krijg je niet meer zo makkelijk opgebouwd. Op het niveau van bijvoorbeeld de programmering kun je best met een dienstenoverzicht werken. Maar op bestuurlijk niveau vind ik dat het moet gaan over ‘Wat draag je bij aan de stad?’. Ik was blij dat ik als bibliotheekdirecteur hierin gesteund werd door Probiblio op provinciaal niveau, en ik samen met Daniel Zegeling– met behulp van het relevantiekader – deze vraag kon beantwoorden aan de wethouder. 

Wat zou je willen zeggen tegen een bibliotheek die zegt ‘Mijn gemeente zit hier niet op te wachten’?

De gemeente zou gesprekken moeten voeren over wat de bibliotheek betekent voor hun gemeente. Je hoeft het relevantiekader niet te gebruiken, mits je dit gesprek maar voert met de gemeente. De politieke situatie in jouw gemeente kan over een jaar helemaal anders zijn. Zorg dat je daarop voorbereid bent. 

Het relevantiekader, hooguit een A4tje met de doelen van bibliotheek en de gemeente naast elkaar, werkt trouwens ook goed als kompas bij het opstellen van het meerjarenplan dat de gemeente verplicht is op te stellen vanuit de zorgplicht. De gemeente is namelijk in de lead bij het opstellen ervan. Door het relevantiekader in te brengen in de samenwerking met de gemeente, namen zij het kader van ons over.  

Welk advies heb je aan directeuren die ook graag het juiste gesprek voeren met hun gemeente?

Heb moed en houd vol. Blijf bij de basis: de principes, je gevoel en de wet, want dan voer je het juiste gesprek. En zorg voor mensen om je heen met wie je het gesprek met de gemeente goed kunt voorbereiden, zoals je Raad van Toezicht, de adviseurs van Probiblio en ook met je betrokken ambtenaren. Ik vond het heel spannend om tegen de beschikking in te gaan. Had ik te veel doorgeduwd, nam ik niet te veel risico? Uiteindelijk ben ik blij eerlijk en transparant te zijn geweest. Goede samenwerking levert meer op voor de stad en de inwoners en maakt ons werk zinvoller!

Foto header: © Suzanne Merema, de Bibliotheek Schiedam