Maatschappelijke waarde met nieuwe vormen van vrijwillige inzet

Op 9 april 2026 kwamen vrijwilligerscoördinatoren, bibliotheekprofessionals en vrijwilligers uit het hele land samen in de Nieuwe bibliotheek Almere voor de Landelijke Dag Vrijwillige Inzet 2026. De dag, georganiseerd door Probiblio, Cubiss, Rijnbrink, VOB en bibliotheken Lek en IJssel en de Nieuwe bibliotheek stond in het teken van één centrale vraag: hoe organiseer je vrijwillige inzet op een manier die past bij deze tijd?

De conclusie van de dag was helder: vrijwillige inzet is niet minder geworden, maar anders. Mensen willen zich graag inzetten, maar vaker flexibel, soms tijdelijk en op basis van hun eigen motivatie. Voor bibliotheken betekent dat een fundamentele verandering. Niet alleen in werving, maar in hoe je als organisatie samenwerkt, keuzes maakt en je maatschappelijke rol invult.

Vrijwilligerswerk verandert van vorm, niet van waarde

Dat vrijwilligerswerk in beweging is, werd scherp neergezet door Anne van Roosmalen (NLvoorelkaar, het grootste vrijwilligersplatform van Nederland, waar vraag en aanbod samenkomen). Zij liet zien dat steeds meer mensen bereid zijn om iets goeds te doen, maar minder vaak in een vast, langdurig ritme. Tijd is schaars en vrijwilligerswerk moet concurreren met werk, gezin en andere verplichtingen.

Wat opvalt: bijna de helft van Nederland doet vrijwilligerswerk, maar steeds vaker incidenteel. Dat betekent niet minder betrokkenheid, maar een andere vorm van betrokkenheid. Mensen willen kunnen kiezen, flexibiliteit ervaren en duidelijk weten waar ze ‘ja’ tegen zeggen.

Voor bibliotheken ligt hier een belangrijke opdracht. Niet langer denken in vaste vacatures, maar in mogelijkheden. Niet één rol, maar een ‘menukaart’ van manieren waarop mensen kunnen bijdragen. En vooral: niet alleen zenden wat je nodig hebt, maar laten zien wat het vrijwilligerswerk iemand zelf oplevert. Want zingeving, ontwikkeling en plezier zijn minstens zo belangrijk als de taak zelf.

De bibliotheek als plek waar communities ontstaan

Hoe die andere manier van denken eruit kan zien, werd tastbaar in het verhaal van Jorien Stoop en Winston Brandon. Zij namen de deelnemers mee naar het Teylerplein in Haarlem: een versteend plein dat door een buurtinitiatief transformeerde tot een levendige ontmoetingsplek.

Niet door een strak plan, maar door klein te beginnen. Met voorlezen, muziek, koffie en aanwezigheid. Door andere bewoners te betrekken en ruimte te geven. De bibliotheek sloot aan als partner en Winston las vanuit zijn rol in de bibliotheek élke week voor.

De belangrijkste les: begin met de vraag wat er leeft. In de wijk zit al energie, talent en initiatief. De rol van de bibliotheek is om dat te herkennen, te versterken en te verbinden.

Vrijwilligers voegen andere waarde toe – en dat vraagt om keuzes

In verschillende sessies, onder andere van David Wijnperle, werd duidelijk dat bibliotheken inmiddels hybride organisaties zijn. Organisaties waarin professionals en vrijwilligers samen werken aan dezelfde maatschappelijke opdracht, maar met verschillende rollen.

Vrijwilligers zijn geen vervanging van betaalde krachten. Ze voegen andere waarde toe. Ze brengen vertrouwen, herkenning, netwerken en nieuwe perspectieven. Ze zijn vaak de ogen en oren van de samenleving en andersom.

Die meerwaarde komt alleen tot zijn recht als je daar bewust over nadenkt. Wat wil je als bibliotheek bereiken? Welke rol spelen professionals daarin? En waar zit de unieke bijdrage van vrijwilligers?

Dat gesprek is niet altijd eenvoudig. Het raakt aan vragen als: wat doen we nog zelf, wat laten we los, en waar ligt de grens tussen betaald en onbetaald werk? Juist daarom is het opvallend dat vrijwilligers in veel beleidsplannen nog nauwelijks een plek hebben, terwijl ze in de praktijk onmisbaar zijn.

De oproep van de dag: maak vrijwillige inzet onderdeel van je strategie, niet alleen van je uitvoering.

De rol van de vrijwilligerscoördinator verandert fundamenteel

Met die ontwikkeling verandert ook de rol van de vrijwilligerscoördinator. Waar deze vroeger vaak vooral uitvoerend was, verschuift de functie steeds meer naar strategisch en verbindend.

Willem-Jan de Gast (adviseur, trainer, onderzoeker en schrijver op het gebied van vrijwilligerswerk en maatschappelijke organisaties) liet zien dat de coördinator tegenwoordig een sleutelrol speelt in het positioneren van vrijwilligers binnen de organisatie. Niet alleen organiseren, maar ook meedenken over beleid, collega’s meenemen, samenwerken met partners en omgaan met complexe vraagstukken.

Een inzicht dat bleef hangen: “Je gaat geen vrijwilligers werven, maar je wil een plek zijn waar mensen wíllen vrijwilligen en een deel van hun reis willen doorbrengen.”

Dat vraagt om een andere blik. Niet denken in functies, maar in mensen. Niet alleen kijken naar wat iemand doet, maar ook naar wat iemand wil, kan en meebrengt. Tegelijkertijd is deze rol in veel organisaties nog kwetsbaar georganiseerd. Soms is het een duidelijke functie, maar vaak ook een taak ‘erbij’. Terwijl juist nu – met flexibelere en diversere vrijwilligers – meer afstemming, begeleiding en strategisch denken nodig is.

Flexibiliteit maakt het niet makkelijker, maar complexer

Vrijwilligers verschillen sterk. De één is er elke week, de ander af en toe. De één zoekt structuur, de ander vrijheid. De één volgt, de ander denkt mee of daagt uit. Dat maakt vrijwillige inzet rijk, maar ook complex. Een belangrijke nuance van de dag: flexibel vrijwilligerswerk betekent niet dat het vanzelf gaat. Integendeel. Hoe flexibeler de inzet, hoe belangrijker het is dat de bedoeling helder is.

In het panelgesprek, met onder anderen Lucas Meijs (hoogleraar Strategische Filantropie en Vrijwilligerswerk aan de Erasmus Universiteit Rotterdam), werd dit scherp benoemd. Vrijwilligers zijn allemaal anders en juist dat maakt het soms lastig voor organisaties. Tegelijk is het ook de kracht.

De sleutel ligt in samenwerking. In elkaar kennen, verwachtingen uitspreken en ruimte geven, zonder de kaders te verliezen. Want vrijwilligers zijn geen ‘extra handjes’, maar mensen met hun eigen drijfveren, ideeën en grenzen.

Wat dit betekent voor bibliotheken

Wat uit de dag vooral naar voren kwam, is dat bibliotheken al veel goed doen op het gebied van samenwerken met vrijwilligers. Ze weten vaak goed waar energie zit in de samenleving en weten mensen te vinden en te verbinden. Tegelijk vraagt de huidige tijd om een volgende stap. Niet vrijwilligers zien als oplossing voor capaciteit, maar als partners in maatschappelijke waarde. Niet organiseren vanuit noodzaak, maar vanuit vertrouwen en het opbouwen van relaties. En niet alleen reageren op verandering, maar er actief mee experimenteren.

Of, zoals meerdere sprekers benadrukten: durf te leren, te onderzoeken en gewoon te beginnen.

Want vrijwillige inzet gaat uiteindelijk niet over systemen of structuren, maar over mensen. Over wat hen drijft, wat zij willen bijdragen en wat zij terugkrijgen. Wie dat serieus neemt, bouwt aan een bibliotheek die niet alleen functioneert, maar echt van betekenis is.

Contact

Meer weten of aan de slag? Neem contact op met adviseur HRD Maaike Verhoeven (Probiblio), Adviseur Leven Lang Ontwikkelen / Mens & Organisatie Lonneke Jans (Cubiss) of HR-adviseur Jorik Siemerink (Rijnbrink).