Ook burgerschap begint bij een goed verhaal

‘Mijn moeder is uren per dag bezig met hakschoenen, make-up en haar. Ik vind dat gedoe over uiterlijk oppervlakkige aanstellerij,’ zegt Mot, de hoofdpersoon uit Mot en de metaalvissers van Sanne Rooseboom. 

Als lezer begrijp je het verzet van Mot tegen de nadruk die haar moeder op uiterlijk legt. Ze wil gewoon zichzelf kunnen zijn. Maar even later daagt het verhaal je uit om opnieuw naar haar oordeel te kijken. Want is Mots blik eigenlijk wel zo neutraal? 

Deze gelaagdheid toont aan waarom rijke teksten zo waardevol zijn voor het burgerschapsonderwijs. Een onderzoek in opdracht van Probiblio laat zien welke rol de bibliotheek daarbij als inhoudelijke partner kan spelen. 

Kijken door de ogen van Mot

Mot groeit op in een stad waarin rijkdom en armoede vlak naast elkaar bestaan. Bij de eigenzinnige metaalvissers voelt ze zich meer thuis dan in de glanzende wereld van haar moeder. Toch bevraagt het boek ook die voorkeur:  

‘Jij houdt van zwart en merkwaardig haar, van scheuren in broeken en misschien ook wel van piercings. Maar dat is ook maar uiterlijk. Net als het glanzende haar en de hakschoenen van je moeder.’  

Mot en de metaalvissers gaat over jezelf zijn, maar ook over macht, activisme en samenleven. Het verhaal geeft geen eenvoudige antwoorden, maar laat zien hoe achtergrond, ervaringen en voorkeuren bepalen wat iemand normaal of waardevol vindt. Leerlingen worden zo uitgenodigd om niet alleen Mots oordeel, maar ook hun eigen aannames en perspectief te onderzoeken. 

Onderzoek naar de rol van de bibliotheek

In opdracht van Probiblio onderzochten bachelorstudenten Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit Leiden (2025/2026) welke rol de bibliotheek kan spelen in het burgerschapsonderwijs in het primair onderwijs. De 23 bevraagde leesmediaconsulenten zien vooral kansen bij de kerndoelen rond de democratische rechtsstaat en maatschappelijke betrokkenheid. Hun meerwaarde ligt volgens hen met name in hun kennis van jeugdliteratuur en rijke teksten. Daarmee kunnen zij scholen helpen abstracte burgerschapsthema’s te verbinden aan verhalen die verschillende werelden, ervaringen en standpunten invoelbaar maken. 

De uitkomsten bieden een praktisch vertrekpunt. School en bibliotheek kunnen eerst samen bepalen aan welk kerndoel en thema binnen burgerschap de school werkt. Vervolgens kan de leesmediaconsulent adviseren over een gevarieerde combinatie van fictie en non-fictie en meedenken over de inzet daarvan in de klas. Publicaties als De wereld in kinderboeken bieden daarvoor boekentips en praktische handvatten. 

Om deze bijdrage structureel te maken, zijn volgens het onderzoek wel duidelijke afspraken nodig. School en bibliotheek moeten bepalen aan welke doelen zij werken, de benodigde randvoorwaarden vastleggen en de rol van de leesmediaconsulent concretiseren. Dat vraagt om tijd, budget en erkenning van de leesmediaconsulent als inhoudelijke gesprekspartner. 

Aansluiting bij de kerndoelen

De kansen die leesmediaconsulenten zien, sluiten aan bij de definitieve conceptkerndoelen 20 en 21 voor burgerschap. Daarnaast noemen zij verbindingen met de kerndoelen voor Nederlands, bijvoorbeeld rond literatuur, gesprekken voeren en schrijven. Door deze doelen te combineren, wordt een verhaal niet alleen gelezen, maar ook gebruikt om te onderzoeken, te redeneren en een standpunt te verwoorden. 

Kerndoel 20 gaat over samenleven in een democratische rechtsstaat. Leerlingen denken na over vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit en leren omgaan met verschillende perspectieven. Bij Mot en de metaalvissers kunnen zij bijvoorbeeld onderzoeken waarom Mot en haar moeder zo verschillend naar uiterlijk kijken. Kunnen ze beide perspectieven begrijpen, zonder het direct met een van hen eens te zijn? 

Kerndoel 21 richt zich op democratische en maatschappelijke betrokkenheid. Leerlingen verkennen maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken en onderzoeken hoe zij zelf aan de samenleving kunnen bijdragen. De armoede in Mots stad is een goed voorbeeld. Welke belangen staan tegenover elkaar? Wie heeft invloed op de besluitvorming? En welke mogelijkheden hebben de bewoners om in actie te komen? 

Van lezen naar gesprek

De bundel Lezen voor waarden. Taal en burgerschap in de klas, samengesteld door Yra van Dijk en Marie-José Klaver, laat praktisch zien hoe taal- en burgerschapsonderwijs elkaar kunnen versterken.  

Een boek met een maatschappelijk thema is alleen niet automatisch burgerschapsonderwijs. Daarvoor moet het lezen doelgericht worden begeleid. De leesmediaconsulent kan hieraan bijdragen vanuit de rollen van adviseur en trainer, zoals beschreven in de handreiking De professionele leesmediaconsulent: rollen en kwaliteiten. Als adviseur denkt de leesmediaconsulent met de school mee over de verbinding tussen burgerschapsdoelen, boeken en de aanpak in de klas. Als trainer versterkt diegene de kennis en vaardigheden van leerkrachten, zodat zij leerlingen doelgericht bij het lezen kunnen begeleiden. Vooraf kan de leerkracht samen met leerlingen relevante begrippen en voorkennis verkennen. Tijdens het lezen kunnen leerlingen stilstaan bij hun eerste oordeel over een personage of situatie. Na afloop onderzoeken zij aan de hand van passages of hun oordeel is veranderd. Welke argumenten of perspectieven speelden daarbij een rol? Daarover gaan zij vervolgens met elkaar in gesprek. 

Een goed verhaal

Wanneer school en bibliotheek samen verhalen kiezen die aansluiten bij de burgerschapsdoelen en leerkrachten ruimte bieden om daarover te lezen, spreken en schrijven, komen abstracte thema’s tot leven. Leerlingen leren de wereld niet alleen door de ogen van een ander te bekijken, maar ook kritisch naar hun eigen blik te kijken. Zo begint burgerschapsonderwijs bij een goed verhaal.