AI-collectiebeleid, een belangrijke rol voor de collectiespecialist

Donderdag 17 september kwamen 26 collectiespecialisten van 16 bibliotheken bij elkaar om het te hebben over de vraag: Wat betekent AI voor collectie en hoe gaan we ermee om? De sessie werd begeleid door DEN, kennisinstituut cultuur & digitale transformatie. Tijdens de bijeenkomst kwam duidelijk naar voren dat AI de essentie van collectie en de bibliotheek raakt. Het raakt daarbij alle aspecten van collectie, zowel het aanbod als de werkwijze. Daarnaast is duidelijk dat AI zich blijft doorontwikkelen en ook de betekenis in de maatschappij van AI nog niet helder is. Daarom gaan we jaarlijks een AI-collectiesessie organiseren waarbij we het gesprek met elkaar blijven voeren.

De rol van de collectiespecialist groeit

Duidelijk is dat AI-content steeds meer voorkomt en een steeds grotere plek gaat innemen in de maatschappij. Om de kwaliteit en betrouwbaarheid van de bibliotheekcollectie te waarborgen is een goede curatie cruciaal. Daarom is de rol van de collectiespecialist als curator daarbij steeds belangrijker. Ook als je AI-content wel wilt opnemen, het geld kan je nog steeds maar één keer uitgeven. In het kader van de online bibliotheek is voor de KB een rol weggelegd. Dit aanbod heeft een weerslag op het imago van de bibliotheek en moet net zo zorgvuldig worden gecureerd als de fysieke collectie.

Om te kunnen beoordelen of het aanbod aansluit bij de collectie en voldoet aan de standaarden die we vanuit de bibliotheek eisen, is het belangrijk dat de collectiespecialist over genoeg kennis beschikt om te kunnen cureren. De collectiespecialist moet deze kennis hebben over zowel AI, als over het proces van collectioneren zelf.

AI-content vraagt om duidelijke afwegingen

Vanuit de waarden betrouwbaarheid, verantwoording, duurzaamheid en authenticiteit is het cruciaal om voorzichtig te zijn met het aanschaffen van AI-content. Om de betrouwbaarheid van de gehele collectie te beschermen is het belangrijk om heel goed na te denken wat AI-aanschaf met de collectie doet. AI-content is qua auteursrecht, maar ook qua waarachtigheid verder moeilijk verenigbaar met authenticiteit. Een eis die qua verantwoording en betrouwbaarheid duidelijk naar voren kwam is dat content in ieder geval ontsluitbaar moet zijn, het moet in de catalogus opgenomen kunnen worden. Anders is het lastig om de maker ter verantwoording te roepen of te controleren of de informatie uit een betrouwbare bron komt. Tegelijkertijd moeten we ons er bewust van zijn dat AI-gegenereerde content veel energie kost en niet duurzaam is.

Aan de andere kant moet een collectie ook actueel zijn. Wanneer AI-content in de media komt of informatie biedt die niet-AI-content nog niet biedt, is het lastig om AI-content niet aan te schaffen. Daarnaast is het belangrijk dat de collectie pluriform blijft. Wanneer een aanzienlijk deel van het beschikbare aanbod door AI is gegenereerd, roept dat de vraag op in hoeverre deze titels een stem moeten krijgen binnen de collectie. Of vormt een AI-stem geen bijdrage aan de pluriformiteit, omdat het slechts de uitkomst van een algoritme is en daardoor geen nieuwe stem vormt?

Behoefte aan landelijke richtlijnen

De vraag wanneer AI-content opgenomen moet worden in de collectie is dan ook lastige. En vooral waar de grens ligt. Mag een boek waarbij de cover door AI is gegenereerd wel worden opgenomen of is dit niet acceptabel? Ligt de grens dan bij de inhoud? Tijdens de sessie kwam de wens naar voren dat de richtlijnen hiervoor landelijk bepaald worden. Waarbij gesprekken met het hele bibliotheekveld, uitgevers, NBD Biblion en de boekhandels gevoerd worden. De richtlijnen moeten daarbij wel door iedere bibliotheek zelf geïnterpreteerd kunnen worden, ook in het kader van de onafhankelijkheid. Waarbij de richtlijnen flexibel zijn en meebewegen, omdat zowel de technologische als maatschappelijke werkelijkheid blijft veranderen.

Samen werken aan verantwoord AI-beleid

Mocht de keuze zijn om AI-content, ondanks de bezwaren, wel op te nemen in de collectie, is het vereist om dit in ieder geval transparant naar de klant te communiceren. Bijvoorbeeld door middel van programmering, een debat of een gesprek. Waardoor collectie ook een rol kan spelen in het ontwikkelen van AI-geletterdheid bij de inwoners. Voor deze transparantie is het noodzakelijk dat de uitgevers duidelijk aangeven wanneer en hoe AI gebruikt is, en dat de NBD hier scherp op is.

Uiteindelijk is de kennisontwikkeling voor de collectiespecialist cruciaal, zodat de collectie betrouwbaar, authentiek, actueel en pluriform blijft en de verhalen van de inwoners blijft representeren. Naast de jaarlijkse bijeenkomst willen we daarom ook een AI-werkgroep starten, waarmee we de kennis met het netwerk kunnen blijven delen. Mocht je willen deelnemen, dan horen we dat graag. Zo kunnen we als sector samen richting geven aan de rol van AI binnen de collectie in de bibliotheek.