Uitgelicht uit de Monitor Collecties: wat uitleencijfers wel en niet vertellen

Blog Collectie

Gepubliceerd op 13 juli 2026

Door Naomi Visser

De Monitor Collecties is er weer. Het jaarlijkse moment waarop bibliotheken inzoomen op de cijfers: hoeveel uitleningen waren er, is er sprake van groei of juist een daling, en hoe verhoudt jouw bibliotheek zich tot andere bibliotheken in Noord- en Zuid-Holland? Die cijfers worden vaak gezien als een graadmeter voor het succes van een bibliotheek. Maar vertellen hoge uitleencijfers ook echt of een collectie succesvol is? In dit blog lichten we dit toe.

Van Monitor Collecties naar praktische blogreeks

Vanaf dit jaar publiceren we geen Monitor Collecties meer zoals je nu een paar jaar van ons gewend bent. Dat doen we omdat we de inzichten uit de monitor beter willen laten aansluiten bij de praktijk. In plaats van één groot overzicht delen we de belangrijkste resultaten en adviezen in een reeks blogs. Zo lichten we per thema uit wat opvalt in de data, wat bibliotheken ermee kunnen en welke stappen zij kunnen zetten. Je kunt alle data wel bekijken via deze pagina.

Heb je vragen over de data, neem dan kosteloos contact met ons op via collectieadvies@probiblio.nl.

Fysiek gebruik daalt, digitaal gebruik groeit

Uitleencijfers vertellen niet het hele verhaal, maar dat neemt niet weg dat ze waardevolle informatie opleveren. Zo blijkt uit de Monitor Collecties 2026 dat de daling van het aantal fysieke uitleningen, die sinds 2022 zichtbaar is, zich bij vrijwel alle bibliotheken voortzet. Gemiddeld daalde het aantal fysieke uitleningen met 4% ten opzichte van 2024. Tegelijkertijd groeit het digitale gebruik, bij alle leeftijden. Er kwamen 40.000 e-bookuitleningen bij, het aantal accounts nam met 40.000 toe en luisterboeken waren goed voor 80.000 extra uitleningen. Die ontwikkeling laat zien dat gebruikers hun weg naar de bibliotheek nog steeds weten te vinden, maar via andere kanalen.

Ook binnen deze cijfers zijn interessante verschillen zichtbaar. Zo lenen 81-plussers meer dan voorheen, terwijl luisterboeken vooral populair zijn onder jongeren tot 15 jaar. Tegelijkertijd zien we dat er per digitaal account juist minder wordt geleend. Waarschijnlijk komt dit doordat steeds meer mensen een account nemen nu de online bibliotheek bekender wordt. Deze nieuwe gebruikers lenen alleen gemiddeld minder dan mensen die al veel langer lid zijn.

Uitleencijfers vragen om context

De kracht van uitleendata ligt bij het zichtbaar maken van dit soort trends, en ervoor zorgen dat we de juiste vragen kunnen stellen. Wanneer je een daling van de uitleencijfers constateert, kun je op zoek gaan naar mogelijke verklaringen, wat de gevolgen hiervan zijn en of er actie vereist is. Lagere uitleencijfers kunnen bijvoorbeeld het gevolg zijn van de beleidskeuze om een langere uitleentermijn van zes weken in combinatie met boetevrij lenen te hanteren. Materialen worden dan minder vaak opnieuw uitgeleend, waardoor het aantal geregistreerde uitleningen afneemt. Een andere verklaring kan zijn dat een bibliotheek de Bibliotheek op school (dBos) is gaan verzorgen. Een daling van de uitleencijfers zegt dus niet per se iets over de kwaliteit of relevantie van de collectie, en dat is goed om in je achterhoofd te houden.

Impact boven uitleencijfers

Natuurlijk zien we graag dat materialen zoveel mogelijk worden gevonden en uitgeleend. Maar de echte graadmeter van een succesvolle collectie, is wanneer zij iets betekent voor mensen. Juist die impact blijft grotendeels buiten beeld wanneer we alleen naar uitleencijfers kijken. Neem een jongere die via een luisterboek het plezier in lezen terugvindt. Of een ouder die dankzij een meertalige collectie voor het eerst samen met zijn kind kan lezen. Of een vrijwilliger die een geschikt boek vindt om een taalmaatje te ondersteunen. Dat zijn momenten waarop een uitlening iets in beweging zet, en wat maakt dat een collectie echt betekenis heeft.

Hoe die impact eruit kan zien, verschilt per bibliotheek. Voor Bianka Bloemhoff van Bibliotheek Gooi+ zijn de leesclubboxen daar een mooi voorbeeld van:

“De meest impactvolle uitleningen voor mij persoonlijk zijn de leesclubboxen met boeken in makkelijke taal, zoals Het diner van Herman Koch. Deze boeken worden gebruikt door een leesclub voor hoogopgeleide anderstaligen. De impact gaat verder dan één uitlening. Het zorgt voor ontmoeting, taalvaardigheid en leesplezier tegelijk.”

Dit voorbeeld laat mooi zien dat de waarde van een uitlening veel verder kan reiken dan wat in de uitleencijfers zichtbaar wordt. Dat we uitleencijfers niet als eindscore moeten zien waarmee we bepalen of een collectie succesvol is, maar als hulpmiddel kunnen gebruiken om betere keuzes te maken. Voor wie is deze collectie waardevol? Bereiken we de doelgroepen die we willen bereiken? En weerspiegelt de collectie de lokale bevolking? Soms blijkt een individuele wens namelijk een bredere behoefte binnen de gemeenschap zichtbaar te maken. Bianka Bloemhoff vertelt:

“Een goed voorbeeld van een impactvolle uitlening is wanneer een titel die dankzij een aanschafsuggestie van een lener in de collectie is gekomen, vervolgens veel vaker wordt uitgeleend. Dat laat zien dat het bij meer leners leeft en we in een bredere behoefte hebben voorzien binnen ons werkgebied.”

In zo’n geval vertellen de uitleencijfers niet alleen dát een boek wordt geleend, maar ook dat de collectie goed aansluit bij wat er lokaal leeft. De cijfers in de Monitor Collecties laten zien wat er gebeurt. De volgende stap is begrijpen waarom het gebeurt en wat het precies betekent. En daar wil Probiblio de bibliotheken graag bij helpen.

Boekentip: een boek dat impact maakt

Niet alleen uitleningen kunnen impact hebben; soms verandert een boek ook de manier waarop je naar de wereld kijkt. Voor Margriet van Leeuwen, senior consultant Bibliotheken, Collectie en Erfgoed, is dat Gloei van Edward van de Vendel.

“Het boek bestaat uit interviews met jongeren die zich thuis voelen binnen een van de letters van LHBTQIA+. Het vertelt hun levensgeschiedenis op een open en lichte manier, waarbij het niet alleen gaat over hun seksuele identiteit, maar ook over geloof, familie, politieke opvattingen en hobby’s. Hun ervaringen en de manier waarop zij dit vertellen hebben mijn beeld over deze problematiek echt veranderd. De teksten zijn afgewisseld met mooie gedichten en prachtige aquarellen. Dat maakt het boek ook een sieraad voor de boekenplank.”