-
- ...
- Thema's
- Collectie
- Dossier Community Library
Dossier Community Library
De bibliotheek van de toekomst staat midden in de samenleving: dichtbij inwoners, verbonden met lokale partners en gericht op wat er leeft in de buurt. In dit dossier ontdek je wat community librarianship betekent, wat er al gebeurt en hoe Probiblio je kan helpen. Je vindt inspiratie, praktijkvoorbeelden en handvatten om stappen te zetten naar een meer communitygerichte bibliotheek. De focus ligt op collectie en programmering, maar communitygericht werken raakt de hele organisatie.
Inhoud van het dossier
Wat is de community library?
De Amerikaanse bibliotheekprofessor David Lankes is de grondlegger van de term ‘community library’. Hij biedt bibliotheken een heldere missie waarbij het werk van de bibliothecaris centraal komt te staan in plaats van dat de collectie of plek als uitgangspunt wordt genomen. De missie van de bibliothecaris is volgens hem om de samenleving te verbeteren door het faciliteren van kenniscreatie in gemeenschappen.
De gemeenschap als drager van kennis
Vroeger was de collectie een belangrijke drager van kennis en kwam de gemeenschap speciaal naar de bibliotheek om die te ontsluiten. Nu zijn daar door de komst van het internet, digitale media en AI andere vormen bijgekomen. Een van de belangrijkste dragers van kennis is de gemeenschap zelf. Als bibliotheekmedewerker, bibliothecaris of ‘community librarian’ heb je een belangrijke taak die kennis te ontsluiten. Dat doe je door ontmoeting tussen mensen te creëren, de dialoog te ondersteunen en creativiteit aan te moedigen. Hoe doe je dat? Door de gemeenschap zélf te laten bepalen hoe ze dat willen vormgeven. Dit noemen we het of/by/for all-denken: je programmering, collectie en plek zijn voor, door en met de gemeenschap samen vormgegeven.
Wat verstaan we onder een gemeenschap?
Met de community of gemeenschap bedoelen we een groep mensen die op basis van één of meerdere overeenkomstige kenmerken een onderlinge verstandhouding en/of overkoepelend, gezamenlijk belang hebben. Er zijn verschillende redenen waarom mensen samen overeenstemming vinden. Dat kan bijvoorbeeld zijn omdat ze zich in dezelfde levensfase vinden (bijvoorbeeld jonge moeders of pensionado’s), omdat ze op dezelfde plek wonen (bijvoorbeeld de bewoners uit dezelfde straat, buurt of wijk), dezelfde hobby delen (bordspellen spelen, haken), of omdat ze hetzelfde beroep uitoefenen (bibliothecarissen of piloten). Wanneer men zich op meer dan één kenmerk verbindt met een ander, is de kans groter dat het gemeenschapsgevoel sterker aanwezig zal zijn. Als bibliotheek kun je ervoor kiezen al bestaande gemeenschappen aan te trekken, of deze te vormen. Daarvoor is goed onderzoek nodig wat er leeft in een gemeenschap en waar inwoners zich potentieel op zouden kunnen verbinden.
Voor de term ‘community library’ bestaat helaas nog geen goede vertaling. In sommige bibliotheken wordt gesproken van buurt-, gemeenschapsgericht of verbindend werken. In het zuid westen van Friesland wordt het de mienskipsbibliotheek genoemd (zie ook het filmpje hieronder), in Twente en Salland spreekt men van noaborschap. Wat voor term je er in jouw bibliotheek of regio ook op plakt, het princiep blijft hetzelfde: in de dienstverlening die jij als bibliotheek aanbiedt, staan de behoefte van de gemeenschap centraal.
Directeur van het Museum of Art & History (MAH)
Waarom werken vanuit de gemeenschap?
Je bewoners actief uitnodigen om te participeren, is niet uniek voor de bibliotheekbranche. Ook in andere culturele instellingen is het tegenwoordig steeds gangbaarder. In de museumwereld is Nina Simon, directeur van het Museum of Art & History (MAH), hierin een toonaangevende stem. Nina Simon stelt dat wanneer instellingen hun bezoekers uitnodigen te participeren, deze instellingen dynamischer en relevanter, sterker nog: essentieel worden voor hun community’s.
De participatieladder
De participatieladder en het of/by/for all denken
In 2011 begon Nina Simon als directeur van het Museum of Art & History (MAH) in Santa Cruz, in de VS. Het museum liep zo slecht dat het op het randje van sluiting balanceerde. Al snel kwam ze erachter dat het grootste deel van de gemeenschap geen idee had dat het museum bestond. Het voortbestaan was een constante worsteling geweest, totdat Nina Simon aantrad. Onder haar leiding ging het museum naar buiten om te onderzoeken wat het museum zou kunnen betekenen voor de diverse gemeenschap. De medewerkers gingen luisteren naar nieuwe stemmen en zetten de deuren wijd open voor iedereen. Sinds het museum begon met experimenteren met exposities gemaakt samen met bezoekers, zijn de bezoekersaantallen negen keer zo groot geworden en het aantal leden verdriedubbeld. Daarnaast hebben ze inmiddels vier keer zo veel budget.
Nina Simon heeft haar aanpak tot een theorie omgevormd, genaamd Of/by/for all. OF gaat over of je medewerkers, bestuur en vrijwilligers lijken op de mensen die je wil aantrekken. Is het een goede afspiegeling, of kun je daarin nog wel wat verbeteren?
BY gaat over of je programmering (mede) gemaakt wordt door de leden van de gemeenschap. Het kan zijn dat een bepaald percentage van je programmering volledig gemaakt wordt door inwoners van je gemeente of wijk. Of dat je altijd werkt met een burgerraad die checkt of programmering ‘klopt’ of ideeën aandraagt. Dat kan echt zo breed zijn als je zelf wil.
FOR ALL gaat over de vraag of diverse leden van de gemeenschap het gevoel hebben dat je programmering voor hen is. Is dat zo, of mis je hele groepen? Mensen die wel in de gemeenschap wonen en/of werken maar niet in de bibliotheek komen?
Hoe zet je de eerste stap?
Zoals bij elke verandering is het belangrijkste in deze beginfase: start klein. Voer een klein onderzoekje uit onder leden of bezoekers om te kijken of zij gemeenschappelijke kernmerken hebben. Vraag eens input bij bezoekers na een evenement en peil voorzichtig of zij interesse hebben hierover een volgende keer mee te denken. Het is in deze fase niet gek om voor het laaghangend fruit te gaan: een actieve groep vrijwilligers in de bibliotheek of jongeren die in de avonduren helpen opruimen kunnen al een mooie basis leggen voor een toekomstige community.
Wil je meer weten over het zetten van de eerste stap? Lees de blog van Adviseur Programmering Lotte Kok: ‘Jongeren verbinden aan de bibliotheek: wat ik nu anders zou doen’, waarin zij vertelt over haar ervaring als Community Librarian bij Bibliotheek Venlo.
Lees het blog Jongeren verbinden aan de bibliotheek
Handige tools en methodes
De participatiematrix
Je dienstverlening voor, door en met de gemeenschap vormgeven, kan voelen alsof je al je werkprocessen overhoop moet gooien. Dat hoeft niet zo te zijn: De participatiematrix, ontwikkeld door Nina Simon, helpt bibliotheken, en andere culturele instellingen, bij het kiezen van een passende participatievorm voor een project. Door een aantal gerichte vragen te beantwoorden over onder andere controle, betrokkenheid en beschikbare tijd, krijg je inzicht in welke vorm van participatie (bijdragen, samenwerken, co-creëren of faciliteren) het beste aansluit bij jullie doelen en mogelijkheden.
Er is geen universele, ‘beste’ manier om participatie vorm te geven. Elk project vraagt om een eigen benadering. De matrix laat zien dat de keuze voor een participatievorm sterk afhangt van:
- De mate van controle die de instelling wil houden over het proces en het eindresultaat
- De creatieve ruimte voor zowel deelnemers als medewerkers
- Het eigenaarschap dat deelnemers binnen het project krijgen.
Door vooraf stil te staan bij deze factoren, voorkom je dat je kiest voor een vorm die niet aansluit bij de organisatiecultuur of de verwachtingen van het publiek. De matrix helpt je zo bij het maken van bewuste, haalbare keuzes voor succesvolle participatie.
Download de Participatiematrix >
Werkboek en kaartenset ‘Verbindend werken bij de bibliotheek’
Het werkboek en de kaartenset Bibliotheekpraat zijn ontwikkeld vanuit het door SIA-gefinancierde RAAK-publiek project Methodieken voor de buurtgerichte bibliotheek. Hierin werkte het lectoraat Creative Media for Social Change van de Hogeschool van Amsterdam samen met onder andere Probiblio. In het werkboek worden simpele stappen gegeven en staan oefeningen die helpen te bepalen waar jij staat als bibiotheekprofessional, hoe je kunt verbinden met de buurt en hoe dit past binnen de kaders van jouw organisatie. De kaartenset kan helpen het gesprek met collega’s te voeren en te bepalen hoe jij je werk als buurtgerichte bibliotheekmedewerker wil inrichten. Je kunt het materiaal gratis downloaden. Er zijn ook fysieke exemplaren van de kaartenset beschikbaar bij Probiblio, zo lang de voorraad strekt.
Community Librarians-netwerk
Op landelijk niveau worden door een gezamenlijke inspanning van verschillende POI’s en community librarians 1 à 2 bijeenkomsten georganiseerd waarbij bibliotheekmedewerkers uit heel Nederland samenkomen. Deze bijeenkomsten vinden altijd plaats in een bibliotheek zelf waar wij worden rondgeleid. Zij brengen een vraagstuk in dat wij samen bespreken. Dat kan van alles zijn, bijvoorbeeld op het gebied van HR (wat voor vaardigheden heb je als CL’er nodig?), communicatie (hoe promoot je communitygerichte evenementen?), of op het gebied van collectie (hoe verbind je collectie, programmering en de community?) Of breder: hoe is het community librarianship ingebed in jouw organisatie?
Het CL netwerk is een mooie gelegenheid uit te wisselen met collega’s van andere bibliotheken en te leren van elkaar. Zo vormen we met elkaar ook een community. Meer informatie over het CL netwerk? Neem een kijkje op deze site of neem contact op met adviseur Lotte Kok.
Praktijkvoorbeelden
- Bibliotheek Zuid-Kennemerland werkt al jaren succesvol samen met meemakars, die in verschillende wijken meehelpen met het maken van programma’s. Lees het interview >
- Bibliotheek Mar en Fean laat jongeren een festival organiseren over wat er allemaal op hen afkomt als ze 18 worden.
- De Bibliotheek Amstelland heeft in Kudelstaart in een oude gymzaal een bibliotheek opgezet waarin dorpsgenoten een actieve rol hebben. Zij hebben niet alleen geholpen bij het opzetten van de bibliotheek, maar bepalen ook een deel van de programmering.
- Bibliotheek DOK-Delft werkt succesvol samen met DOK-designers. Als DOK designer praat je mee over activiteiten en denk je mee over de collectie van DOK, zie ook de publicatie ‘Ontdekken zonder te verdwalen’: Het community librarian netwerk: community librarians on tour.
Community en de collectie
De communitygerichte aanpak is niet alleen relevant voor programmering, maar ook binnen andere domeinen. Als bibliotheek is het belangrijk niet alleen maar aan te schaffen op uitleencijfers: alleen aanschaffen op uitleencijfers zorgt er namelijk voor dat alleen de doelgroep bediend wordt die al in de bibliotheek komt. Vanuit de waarde pluriformiteit willen we juist dat meerdere perspectieven als spiegels en vensters in de bibliotheek te vinden zijn. Om dit te bereiken is het belangrijk om met de gemeenschappen die niet direct vertegenwoordigd zijn het gesprek aan te gaan en het liefst de collectie mee samen te stellen.
Het collectie samenstellen kan op verschillende niveaus. Je kan een gastcollectioneur inzetten of je kan een gemeenschap zelf een kast laten beheren. Een mooi voorbeeld van het werken met gastcollectioneurs is Verhalen van de Stad in Rotterdam. De keuzekast van Bibliotheek Utrecht laat een grote variëteit van boeken zien die door verschillende gemeenschappen is vormgegeven. Daarmee kan je het verhaal van de gemeenschap zichtbaar maken in de bibliotheek en is ook een stukje collectie van de bibliotheek van de gemeenschap. Mocht je vragen hebben hoe je start, welke keuzes je moet maken of andere vragen rond community collectioneren kan je altijd contact met Cees Kremer opnemen.
Wat kunnen wij voor jou betekenen?
Probiblio ondersteunt bibliotheken op verschillende manieren: van een eerste kennismaking met het thema tot begeleiding bij de vertaling naar de praktijk. We combineren landelijke en internationale kennis met ervaringen uit bibliotheken in Noord- en Zuid-Holland.
Kijk op deze dienstpagina wat wij voor jou kunnen betekenen >
Verder lezen
- Oud-trainee Lidewij Klap deed onderzoek naar welke soort community’s passen bij welke bibliotheek. Zij onderzocht 11 bibliotheken en alle inzichten, tips en tricks uit haar rapport kunnen helpen jouw Community Library (door) te ontwikkelen.
- Wat gebeurt er als de bibliotheek steeds meer een plek wordt voor ontmoeting, ondersteuning en gemeenschap? Het onderzoeksproject Infrastructuring Libraries in Transformation (ILIT) onderzoekt hoe bibliotheken in Rotterdam, Malmö en Wenen die verschuiving vormgeven. Een gesprek met Jamea Kofi (PhD-onderzoeker binnen ILIT) en Noor Kuijpers (adviseur programmering bij Probiblio en PhD-onderzoeker aan de Radboud Universiteit) over community librarians, onzichtbaar werk in de praktijk en de invloed van beleid en financiering.
- Luister ook de podcastaflevering van ‘De bieb is meer’ over de Opleiding Community Librarian.
- Wil je meer lezen over het onderwerp community library? Adviseur Programmering Lotte Kok zette de beste lees- en kijktips op een rijtje.
- Lees ook de publicatie: ‘Wie beslist er mee in de bibliotheek van morgen? Van betrokkenheid naar eigenaarschap‘.
Link naar andere dossierpagina’s
De community library heeft veel raakvlakken met het inrichten van de bibliotheek als third place (de bibliotheek als derde plek) en het bereiken van een meerstemmig publiek. Voor meer informatie hierover, verwijzen we je graag door naar de daarvoor bestemde dossierpagina’s. Onze adviseurs programmering Noor Kuijpers, Jasper Poortvliet en Lotte Kok staan voor je klaar.
Advies nodig?
